Dikkat Dağınıklığı ile Dikkat Eksikliği Arasındaki Farkı Doğru Anlamak

“Çocuğum ders çalışırken sürekli dikkati dağılıyor, ödevlerinin başında duramıyor, söylediğimizi birkaç dakika sonra unutuyor. Ama sevdiği bir oyunun başında saatlerce kalabiliyor. Acaba çocuğumda dikkat eksikliği mi var?” Son yıllarda anne babalardan en sık duyduğumuz sorulardan biri tam olarak bu.

Peki, dikkat dağınıklığı ile dikkat eksikliği gerçekten aynı şey midir? Her dikkati dağılan çocukta Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) bulunur mu? Öncelikle çok önemli bir gerçeği bilmemiz gerekiyor: Her dikkat dağınıklığı, dikkat eksikliği bozukluğu anlamına gelmez.

Dikkat Dağınıklığı Nedir? Dikkat dağınıklığı, çocuğun bir etkinlik sırasında dikkatinin çevresel uyaranlara, düşüncelerine veya farklı olaylara kaymasıdır. Örneğin ders çalışan bir çocuğun dışarıdan gelen sese yönelmesi, ödev yaparken başka şeylerle ilgilenmesi veya uzun süren bir etkinlikte dikkatini sürdürmekte zorlanması dikkat dağınıklığı olarak tanımlanabilir.

Ancak bu durumun birçok farklı nedeni olabilir. Yetersiz uyku, yoğun ekran kullanımı, kaygı, stres, motivasyon güçlükleri, öğrenme zorlukları, uygun olmayan çalışma ortamı veya çocuğun gelişim düzeyine uygun olmayan beklentiler dikkat performansını etkileyebilir.

Dolayısıyla bir çocuğun dikkatinin dağılması, tek başına nörogelişimsel bir bozukluğun göstergesi değildir. Peki, Dikkat Eksikliği Nedir? Günlük yaşamda dikkat eksikliği olarak ifade edilen durum, özellikle DEHB'nin dikkatsizlik belirtileriyle ilişkilendirilmektedir.

Bu çocuklarda yalnızca dikkatlerinin zaman zaman dağılması değil; dikkatlerini sürdürme, görevleri organize etme, yönergeleri takip etme, işleri tamamlama ve günlük sorumluluklarını yerine getirme gibi alanlarda süreklilik gösteren güçlükler görülebilir. Örneğin çocuk ders sırasında öğretmenini dinlemekte zorlanabilir, eşyalarını sık sık kaybedebilir, başladığı işleri tamamlayamayabilir veya günlük etkinliklerini planlamakta güçlük yaşayabilir.

Buradaki önemli fark, belirtilerin yalnızca belirli bir ortamda değil, çoğu zaman ev ve okul gibi birden fazla yaşam alanında görülmesi ve çocuğun günlük işlevselliğini olumsuz etkilemesidir. Dikkat dağınıklığı bir belirti veya günlük yaşamdaki bir güçlük olabilirken, DEHB belirli tanı ölçütleri bulunan nörogelişimsel bir bozukluktur.

Bu nedenle iki kavramın birbirinin yerine kullanılması doğru değildir. Çocuğunuz Saatlerce Oyun Oynuyor Ama Ders Çalışamıyor mu? Anne babaların en çok yanıldığı konulardan biri de budur. “Çocuğum telefonla saatlerce ilgileniyor ama ders çalışmaya gelince beş dakika bile oturamıyor.

Demek ki isterse dikkatini verebiliyor.” Oysa dikkat, yalnızca bir işe ne kadar uzun süre odaklanıldığıyla değerlendirilemez. İlgi çekici, hızlı geri bildirim veren ve yüksek motivasyon sağlayan etkinliklerde çocukların dikkatlerini sürdürmeleri daha kolay olabilir.

Buna karşılık planlama, zihinsel çaba, sabır ve görev tamamlama gerektiren etkinliklerde zorlanabilirler. Bu nedenle bir çocuğun sevdiği oyunlara uzun süre odaklanabilmesi, dikkat eksikliği yaşamadığını kanıtlamaz. Aynı şekilde ders çalışmak istememesi de tek başına dikkat eksikliği bulunduğunu göstermez.

Asıl Önemli Olan, Dikkat Probleminin Nedenini Doğru Belirlemektir Bir çocuğun dikkatini sürdürememesinin arkasında birbirinden farklı nedenler bulunabilir. Örneğin öğrenme güçlüğü yaşayan bir çocuk, okumakta zorlandığı için ders sırasında dikkatini kaybedebilir.

Kaygı yaşayan başka bir çocuk, zihnini meşgul eden düşünceler nedeniyle öğretmenini takip etmekte güçlük çekebilir. Bir diğer çocuk ise yürütücü işlev becerilerindeki güçlükler nedeniyle başladığı işleri tamamlayamayabilir.

Dışarıdan bakıldığında bu üç çocuğun da dikkat problemi yaşadığı düşünülebilir. Ancak ihtiyaç duydukları destek birbirinden farklı olabilir. İşte bu nedenle dikkat problemlerinde asıl mesele yalnızca dikkatin dağıldığını görmek değil, dikkatin neden dağıldığını anlamaktır.

Duru Psikolojik Danışmanlık Merkezi Olarak Neye Önem Veriyoruz? 2019 yılından bu yana Kırıkkale'de faaliyet gösteren Duru Psikolojik Danışmanlık Merkezi olarak dikkat problemlerini yalnızca “Çocuğun dikkati dağınık mı, değil mi?” sorusuyla ele almıyoruz.

Bizim için önemli olan, çocuğun yaşadığı güçlüğü bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmek ve dikkat dağınıklığı ile klinik düzeyde değerlendirme gerektirebilecek dikkat eksikliği belirtileri arasındaki ayrımı doğru yapabilmektir. Bu doğrultuda aile görüşmeleri, gelişimsel öykü, çocuğun günlük yaşamındaki davranış örüntüleri, okuldan alınan bilgiler ve uygun dikkat değerlendirme araçları birlikte ele alınır.

Çocuğun dikkatini sürdürme, seçici dikkat, dürtü kontrolü, planlama, organizasyon ve görev tamamlama gibi becerileri incelenerek hangi alanlarda desteğe ihtiyaç duyduğu anlaşılmaya çalışılır. Kurum olarak temel yaklaşımımız, her dikkat problemi yaşayan çocuğu aynı kategoride değerlendirmemek ve her çocuğun bireysel ihtiyaçlarını doğru belirlemektir.** Burada önemli bir hususu da özellikle belirtmek isterim: Psikolojik danışmanlık merkezlerinde gerçekleştirilen değerlendirme ve destek çalışmaları, tıbbi tanı koyma işlemi değildir.

DEHB gibi klinik tanılar ilgili uzman hekimlerin yetki alanındadır. Gerekli görülen durumlarda aileler ilgili sağlık uzmanlarına yönlendirilir. Yanlış Değerlendirme, Yanlış Beklentilere Yol Açabilir Bir çocuğun dikkat problemi yaşadığını düşünerek onu sürekli uyarmak, eleştirmek veya arkadaşlarıyla karşılaştırmak sorunu çözmeyebilir.

“Biraz dikkat et!”, “İsteseydin yapardın!”, “Neden arkadaşların gibi değilsin?” gibi ifadeler çocuğun özgüvenini ve öğrenmeye yönelik motivasyonunu olumsuz etkileyebilir. Çünkü bazı çocukların ihtiyacı daha fazla uyarılmak değil, doğru anlaşılmak ve uygun becerilerle desteklenmektir.

Bu nedenle ailelerin dikkat problemlerini yalnızca ders başarısı üzerinden değerlendirmemesi gerekir. Dikkat becerileri; çocuğun günlük yaşamını, sorumluluklarını, arkadaş ilişkilerini, okul uyumunu ve bağımsız hareket edebilmesini de etkileyebilir.

Son Söz: Her Dikkati Dağılan Çocuğa Aynı Gözle Bakmayın Sevgili anne babalar, Çocuğunuz ders çalışmakta zorlanıyor, ödevlerini tamamlayamıyor veya sık sık dikkati dağılıyorsa hemen dikkat eksikliği olduğu sonucuna varmayın. Öncelikle bu durumun ne zamandır devam ettiğini, hangi ortamlarda ortaya çıktığını ve günlük yaşamını ne ölçüde etkilediğini anlamaya çalışın.

Unutmayın ki her çocuğun gelişim hızı, öğrenme biçimi ve destek ihtiyacı farklıdır. Dikkat dağınıklığını fark etmek önemlidir. Ancak dikkat dağınıklığının nedenini doğru anlamak çok daha önemlidir. Duru Psikolojik Danışmanlık Merkezi olarak bizler de çocuklarımızın dikkat ve yürütücü işlev becerilerini bütüncül bir yaklaşımla ele alıyor, ailelerle iş birliği içerisinde bireysel ihtiyaçlarına uygun destek süreçleri planlamayı önemsiyoruz.

Çünkü bizim için amaç yalnızca çocuğun daha uzun süre masa başında oturması değil; dikkatini yönetebilen, sorumluluklarını yerine getirebilen ve kendi potansiyelini daha etkili kullanabilen bir birey olarak gelişimini desteklemektir. Her dikkat dağınıklığı dikkat eksikliği değildir. Doğru destek, doğru değerlendirmeyle başlar.