Sloganlardan verinin gücüne

Türkiye’de engelli hakları mücadelesi, yıllardır tanıdık bir kısır döngünün içine sıkışmış durumda. Bir yanda kâğıt üzerinde kusursuz görünen, ancak hayata geçirilmeyen yasal düzenlemeler; diğer yanda yaşanan hak ihlalleri karşısında verilen duygusal tepkiler, vicdani çağrılar ve ajitasyon…

Oysa kabul etmek gerekir ki kanıta, belgeye ve saha verisine dayanmayan iddialar, kamu otoriteleri karşısında kişisel kanaat bildirmekten öteye geçemiyor. İşte tam bu noktada, hak temelli çalışmalarıyla bilinen Toplumsal Haklar ve Araştırmalar Derneği (TOHAD)’nin, engelli hakları alanında savunuculuğun yöntemini değiştirmeyi amaçlayan Engelli Hakları İzleme Kılavuzu isimli çalışması, güzel bir rehber olarak karşımıza çıkyor.

TOHAD’ın İstanbul Bilgi Üniversitesi işbirliğiyle ve Sabancı Vakfı Toplumsal Gelişme Hibe Programı desteğiyle yürüttüğü proje kapsamında hazırlanan bu kılavuz, sivil topluma sıradan bir yayın değil, güçlü bir metodoloji sunuyor. Kılavuzun temel mesajı açık: Kamu makamlarının karşısına “bana göre” ya da “vicdanen” diyerek değil; somut deliller, standartlaştırılmış veriler ve uluslararası insan hakları metinleriyle çıkmak gerekiyor.

Hak ihlali karşısında adım adım metodoloji

Bir hak ihlaliyle karşılaşıldığında izlenecek yol, tesadüfi adımlarla değil, titizlikle oluşturulmuş bir metodolojiyle belirlenmelidir. Bu yolculuk, her şeyden önce etik ve ilkesel bir duruşla başlar. Savunucular, kulaktan dolma bilgilerle değil, doğrudan ilk kaynaktan doğruladıkları verilerle hareket etmelidir.

Daha da önemlisi, ihlale maruz kalan bireyin mahremiyeti ve açık onamı esas alınmalı; hak aranırken kişilerin yeniden mağdur edilmesinin önüne geçilmelidir. Olaylara öznel yargılarla yaklaşmak yerine tarafsız bir insan hakları perspektifiyle bakabilmek ve engelli kadınların karşı karşıya kaldığı çifte ayrımcılık gibi toplumsal cinsiyet boyutlarını dikkate almak gerekiyor.

Peki, hak ihlallerinin üzerindeki sis perdesi nasıl aralanacak?

TOHAD’ın kılavuzu, savunuculara etkili veri toplama araçları sunuyor. Örneğin, kamu kurumlarına başvururken soyut şikâyetlerde bulunmak yerine 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu’ndan stratejik bir araç olarak yararlanmayı öneriyor.

Kamu idarelerine net, ölçülebilir ve somut sorular sormak; kurumlar yanıt vermediğinde ya da “Elimizde veri yok.” dediğinde ise bu durumu kamusal bir yetersizlik göstergesi olarak kayda geçirmek gerekiyor. Bunun yanı sıra basında yer alan haberlerin belirli bir hiyerarşi gözetilerek izlenip arşivlenmesi ve hak ihlaline uğrayan bireylerin beyanlarının standart ihlal kayıt formlarıyla belgelenmesi de hayati önem taşıyor.

Kamuya açık alanlardaki fiziki engeller yerinde gözlemlenmeli; bakımevi veya cezaevi gibi kapalı kurumlarda ise yetkili heyetlerle incelemeler yapılmalı. İhlalin yasal alt yapısını ortaya koyan mevzuat taramaları ve emsal mahkeme kararları da dosyaya eklendiğinde, idarenin göz ardı edemeyeceği güçlü bir kanıt dosyası oluşturulabilir.

Kutuplaştıran değil, yüzleştiren bir dil

Kılavuzun en dikkat çekici uyarılarından biri, raporlama diline ilişkin. TOHAD, hak savunucularına “biz” ve “siz” gibi kutuplaştırıcı, çatışmacı ve kurumları savunma refleksine itebilecek söylemlerden kaçınmalarını tavsiye ediyor.

Bunun yerine “yapılmıştır”, “incelenmiştir” ve “tespit edilmiştir” gibi nesnel, yapıcı ve profesyonel bir dil kullanılması gerektiğini vurguluyor. Çünkü amaç bağcıyı dövmek değil; kamu kurumlarını göz ardı edemeyecekleri somut verilerle yüzleştirerek işbirliğine ve çözüme davet etmektir.

Toplumsal Haklar ve Araştırmalar Derneği’nin sivil topluma kazandırdığı bu kılavuz, engelli hakları mücadelesinde duygusal tepkilerin öne çıktığı bir yaklaşımın yerine kanıta dayalı savunuculuğu koymayı hedefliyor. Hak ihlalleriyle mücadele eden savunucular daha çok kanıt oluşturdukça, engellilerin eşit yurttaşlık mücadelesi daha güçlü bir zemine kavuşacaktır.