Vitrinleşen Varoluş: Görünür Oldukça Silinen İnsan

VİTRİNLEŞEN VAROLUŞ: GÖRÜNÜR OLDUKÇA SİLİNEN İNSAN

Vitrin eskiden sokağa bakardı. İçeride ne varsa en parlak, en düzgün, en iştah açıcı hâliyle cama yerleştirilirdi. Kusurlu olan geride tutulur, dağınıklık içeride bırakılırdı. Çünkü vitrinin görevi içeridekini olduğu gibi göstermek değil, dışarıdan bakanın ilgisini çekmekti.

Şimdi vitrin sokaktan çekildi. Hayatın içine kuruldu.

Bir yere girdiğimizde yalnızca orada bulunmuyoruz artık. Işığın nereden geldiğini, masanın hangi köşesinin daha iyi göründüğünü, yüzümüzün hangi açıdan daha düzgün çıktığını fark ediyoruz. Bir an henüz yaşanırken, gösterilecek hâli de zihnimizin bir köşesinde kurulmaya başlıyor.

Üstelik bunu çoğu zaman kimse bizden istemiyor.

Seyirci ortada yokken bile bakışını yanımızda taşıyoruz.

Asıl değişim de burada başlıyor. Kendimizi başkalarına göstermekten önce, kendimize başkalarının gözünden bakmayı öğreniyoruz. Bir fotoğraf çekilmeden önce fotoğraftaki kişiye, bir cümle söylenmeden önce o cümlenin nasıl karşılanacağını hesaplayan anlatıcıya dönüşüyoruz. Bir yere gitmenin sevincine, orada olduğumuzun bilinmesi karışıyor. Yaşadığımız şey ile onun dışarıdan nasıl göründüğü arasındaki mesafe giderek daralıyor.

Bir noktadan sonra görüntü, yaşantının kaydı olmaktan çıkıyor; yaşantı, görüntünün hammaddesine dönüşüyor.

Gezmek hayatı dolu dolu yaşıyormuş gibi görünmenin, okumak derin görünmenin, çalışmak başarılı görünmenin aracına dönüşebiliyor; yalnızlık bile bir imaja çevrilebiliyor. Kırılganlık da bu düzenden kaçamıyor. Üzüntünün dili, iyileşmenin cümlesi, yaranın estetiği kuruluyor. Mesele yalnızca eskiden saklananların artık gösterilmesi değil. Daha esaslı dönüşüm, gösterilemeyen şeylerin değerini kaybetmeye başlaması.

Çünkü vitrinin değişmeyen bir kuralı vardır: Sergilenemeyen, dikkat çekmez.

Oysa bir hayatı gerçekten kuran şeylerin büyük bölümü gösteriye elverişli değildir. Bir kitabın başında geçirilen sonuçsuz iki saat; kimsenin bilmediği bir iyilik; anlatılmaya değer bulunmayan sıradan bir akşam; başarısız bir deneme; aylarca biçim bulamayan bir düşünce; sessizce verilen bir karar; kimsenin alkışlamadığı küçük bir direnç... Bunların seyircisi yoktur. Gösterişli bir hikâyeye kolayca dönüşmezler. İstatistikleri tutulmaz.

Ama karakter çoğu zaman tam da orada oluşur.

Derinlik, biraz da görünmeden birikebilme gücüdür. Çünkü kişiliği oluşturan şey yalnızca anlatabildiklerimiz değil; kimsenin görmediği yerde sürdürdüklerimiz, vazgeçmediklerimiz, tekrar tekrar yaptıklarımızdır.

Ağacın en önemli tarafı da toprağın altında çalışır. Kök gösterişsizdir. Kendini ilan etmez. Ne kadar derine indiğini uzaktan göremezsiniz. Fakat yukarıdaki bütün ihtişam onun görünmeyen emeğine bağlıdır. Yalnızca dallarını büyüten, sürekli yukarıya ve dışarıya yönelen bir ağacın ilk sert rüzgârda neden zorlandığını anlamak güç değildir.

İnsanda da benzer bir taraf vardır. Kendini dışarıya doğru büyütürken içeride bir şeylerin kök salması gerekir.

Sorun görünmek değildir. Görülmek, insanın en eski ihtiyaçlarından biridir. Sevdiğimiz birinin sevincimize tanıklık etmesini isteriz. Acımızın fark edilmesini, emeğimizin karşılık bulmasını, varlığımızın bir başkasında yankı uyandırmasını önemseriz. Başkasının bakışı yalnızca baskı değildir; kimi zaman yakınlığın, aidiyetin, sevginin de aracıdır.

Fakat görülmek ile görünür olmak aynı şey değildir.

Görülmek, bir başkasının size yaklaşmasıdır. Sürekli görünür olmak ise giderek kendinizi o bakışa göre düzenlemeniz anlamına gelebilir. Birinde karşılaşma vardır; diğerinde sunum. Birinde kişi bütün çelişkileriyle durur; diğerinde ondan seçilmiş, düzeltilmiş, sunulabilir bir yüzey çıkar.

Bu yüzey büyüdükçe insanın kendisi de büyüyor sanılır.

Oysa sürekli kendini anlatmak zorunda kalan biri, bir süre sonra kendisini yaşamaktan çok kendisini yönetmeye başlayabilir.

Ne gösterilmeli? Ne geride bırakılmalı? Hangi yön öne çıkarılmalı? Hangi cümle daha etkili olur? Ne kadar neşeli, ne kadar bilgili, ne kadar duyarlı, ne kadar başarılı, ne kadar farklı görünmeli?

Böylece içeride küçük bir halkla ilişkiler birimi çalışmaya başlar.

Ve en yorucu seyirci artık dışarıdaki kalabalık değildir. Kişinin içine yerleşen kalabalıktır.

O kalabalık, güzel bir şey olduğunda sevincin içine hemen bir soru bırakır: Bunun dışarıdan görüntüsü nasıl? Bir yolculukta manzaranın yanına kadrajı, bir başarıda duygunun yanına duyuruyu, bir karşılaşmada yakınlığın yanına temsili koyar. Deneyim hiçbir zaman bütünüyle kendi halinde kalamaz; sürekli kendisinden başka bir şeye çevrilme ihtimali taşır.

Yaşarken aynı anda kendi hayatının izleyicisi olmak yorucudur.

Çünkü insan kendisini sürekli dışarıdan seyrettiğinde, sonunda bulunduğu anın içinde ne kadar kaldığını ayırt etmekte zorlanır. Gittiği yere gitmiş midir, yoksa orada görünen kişiyi mi üretmiştir? Sevdiği şeyi gerçekten sevmiş midir, yoksa sevdiğinin bilinmesini de o sevginin parçası hâline mi getirmiştir? Başarıdan duyduğu haz nerede bitmiş, başarının tanınmasına duyduğu ihtiyaç nerede başlamıştır?

Bu soruların kolay cevapları yok. Zaten mesele herkesi aynı hükmün içine kapatmak da değil. Mesele, fark edilmeden değişen ölçüyü görmek.

Çünkü gösteri büyüdükçe sıradanlık ağır gelmeye başlıyor.

Oysa hayatın büyük bölümü sıradandır. Beklemekten, tekrar etmekten, kimsenin görmediği emekten, sonuç vermeyen uğraştan, susmaktan, vazgeçmekten, yeniden başlamaktan oluşur. Büyük anlar seyrektir; bizi asıl şekillendiren, aralarındaki uzun ve gösterişsiz boşluklardır.

Sürekli sergilenebilir bir hayat kurma arzusu, işte bu boşluklarla aramızı bozuyor.

Her şeyin anlatılmaya, gösterilmeye, işaretlenmeye değer olması gerekiyormuş gibi yaşandığında, yalnızca görünmeyen anlar değil, onların içindeki kişi de silikleşmeye başlar. Çünkü kendimizi sürekli sunulabilir parçalara ayırmak, sonunda bizi kendi bütünlüğümüzden uzaklaştırabilir. Profil belirginleşirken kişi bulanıklaşır.

Burada kaybedilen şeylerden biri de seyircisiz kalabilme yeteneğidir.

Kimsenin haberi olmayacağını bilerek bir şeyi sevebilmek.

Bir düşünceyi hemen cümleye çevirmeden içinde taşıyabilmek.

Bir başarıyı duyurmadan önce kendi sessizliğinde hissedebilmek.

Bir yere kimse bilmeyecek olsa da gitmek.

Güzel bir anı, kanıtlamaya ihtiyaç duymadan güzel bulmak.

Bunlar küçük şeyler gibi görünür. Oysa kişinin kendi hayatıyla arasındaki en doğrudan bağ tam burada kurulur. Seyircinin olmadığı yerde davranışın ödülü davranışın kendisidir; deneyimin değeri, onun tanınmasından gelmez.

İnsan ancak o noktada kendisiyle baş başa kalabilir.

Vitrin ise baş başa kalmaya izin vermez. Sürekli ışık ister. Düzen ister. Seçim ister. Gösterilecek olanla geride bırakılacak olan arasında durmadan karar verilmesini ister. Sonunda kişi kendi hayatının hem oyuncusu, hem yönetmeni, hem editörü, hem reklamcısı hâline gelir.

Bütün bu görevlerin arasında yapamadığı tek şey kalabilir:

Orada olmak.

Sadece orada.

Vitrin kusursuz olabilir. Işık doğru yerden gelir. Görüntü etkileyicidir. Her ayrıntı özenle yerleştirilmiştir. Dışarıdan bakan, içeride eksik hiçbir şey olmadığını düşünebilir.

Ama vitrinlerin eski bir özelliği vardır.

Ne kadar parlak olurlarsa olsunlar, gece ışıklar söndüğünde yalnızca cam kalır.

İçeriye o zaman bakılır.

Ve asıl soru ancak o sessizlikte ortaya çıkar:

Bunca zamandır görünen kimdi; içeride yaşayan kim?