Ankara’nın eski kitapçıları neredeydi? Ulus’tan Kızılay’a kayıp adresler

Ankara’da kitapçıların tarihi yalnızca dükkân isimlerinden değil, kentin değişen merkezinden de okunabiliyor. 1930’larda yeni çıkan bir kitabın peşine düşen Ankaralının yolu çoğunlukla Anafartalar Caddesi ve Bankalar Caddesi’ne, 1960 ve 1970’lerde ise Sakarya, Bayındır, Ziya Gökalp, Meşrutiyet ve Konur çevresine düşüyordu.

Ankara Araştırmaları Dergisi’nde yayımlanan Turan Tanyer imzalı kapsamlı çalışma; eski ilanları, kitap ayraçlarını, faturaları ve tanıklıkları bir araya getirerek 1930-1960 arasındaki kitapçıların adreslerini ortaya koyuyor. Daha sonraki dönemlere ilişkin araştırmalar da bu hattın Ulus’tan Yenişehir ve Kızılay’a doğru kaydığını gösteriyor.

Ortaya çıkan tablo, aslında Ankara’nın yaklaşık yarım yüzyıllık kültür haritası. ANAFARTALAR CADDESİ: AKBA VE TÜMEN’İN ADRESİAnkara’nın en çok hatırlanan erken dönem kitapçılarından Akba Kitabevi, 1932’de Anafartalar Caddesi’nde açıldı.

Kaynaklarda dükkân, Zincirli Cami geçildikten sonra sol tarafta tarif ediliyor. Akba, 1934’te dönemin Bankalar Caddesi’nin başındaki Şehir Çarşısı’nda da şube açtı. Burası daha sonraki yıllarda Atatürk Bulvarı olarak bilinen hattın Ulus başlangıcındaydı.

Araştırmalara göre bu dükkânların bulunduğu alan günümüzde Ulus 100. Yıl Meydanı’nın parçası. Aynı bölgenin başka bir eski kitapçısı Tümen Kitabevi idi. Ali Tümen önce Hacı Bayram’a giden yolun başında kitap tezgâhı açtı; 1936’da ise Anafartalar Caddesi’nde, Yeni Sinema’nın yanında 27 numaralı dükkâna geçti.

Daha sonra Atatürk Bulvarı’nda Koç Apartmanı yakınındaki bir dükkâna taşındı. Tarık Edip Kitabevi de Ulus’un önemli adreslerindendi. Arşivdeki antetli kâğıt, işletmenin kırtasiye bölümünü Anafartalar Caddesi No: 8’de, kitap bölümünü ise Bankalar Caddesi No: 25’te yürüttüğünü gösteriyor.

BANKALAR CADDESİ’NDE FRANSIZCA KİTAP SATAN DÜKKÂNAnkara’nın yabancı yayın tarihinin önemli isimlerinden biri Haşet (Hachette) Kitabevi oldu. Ankara Palas’ta başlayan hikâyesinin ardından Haşet, 1933’te Bankalar Caddesi’ndeki Şehir Çarşısı’nın 21 numaralı dükkânına geçti.

Aynı çarşıda Akba da bulunuyordu. Haşet daha sonra Yenişehir’e yöneldi; önce Bayındır Sokak’a, ardından Ziya Gökalp Caddesi’nde Fransız Kültür Derneği karşısındaki dükkâna taşındı. Özellikle Fransızca yayınlarıyla tanınan işletme zamanla Ankara’dan çekildi.

TARHAN KİTABEVİ BEŞ FARKLI ADRESTE İZ BIRAKTIEski Ankara kitapçılarının adres değişiklikleri içinde en dikkat çekicilerinden biri Tarhan Kitabevi.1951’de Yurt Sokak No: 6’da açılan Tarhan, daha sonra Atatürk Bulvarı’na geçti. Günümüze kalan eski bir kitap ayracında adres Atatürk Bulvarı 217/A olarak görülüyor.

Kitabevi 1970’lerde Bayındır Sokak ve Sakarya Caddesi’ndeki Soysal Han çevresinde faaliyet gösterdi. Son adresi ise 1990’larda Selanik Caddesi 19/A oldu. Tarhan, İzzet Tarhan’ın ölümünden birkaç yıl sonra 2002’de kapandı.

SAKARYA CADDESİ BİR ZAMANLAR KİTAPÇI DURAĞIYDIBugün ağırlıklı olarak yeme-içme işletmeleriyle tanınan Sakarya çevresi, özellikle 1960 ve 1970’lerde Ankara’nın kitapçı merkezlerinden biriydi. Bilgi Kitabevi, 1955’in sonunda Sakarya Caddesi’nde açıldı.

Eski yayın ve dergilerde adresi Sakarya Caddesi No: 8 olarak geçiyor. Bilgi, zamanla yalnızca kitap satın alınan bir dükkân değil, yazarların ve okurların buluşma noktalarından biri haline geldi. Bilgi Yayınevi bugün faaliyetini Meşrutiyet Caddesi’nde sürdürüyor; Sakarya’daki tarihî kitabevi ise artık yok.

Akademik bir araştırmada 1970’lerin Sakarya çevresi, Bilgi, Hat ve Tarhan gibi kitapçıların kısa yürüyüş mesafesinde bulunduğu bir kültür alanı olarak anlatılıyor. HAT KİTABEVİ: SOYSAL PASAJI’NIN ALT KATINDAEski Ankara anlatılarında sık geçen Hat Kitabevi, Soysal Pasajı’nın alt katındaki kitapçılardandı.1979 tarihli Türk Folklor Araştırmaları dergisinin satış noktaları listesinde açık adresi “Soysal Pasajı, II.

Çarşı katı, No: 6, Yenişehir” olarak kayıtlı. Aynı listede Bilgi Kitabevi’nin Sakarya Caddesi No: 8, Turhan Kitabevi’nin ise Kocabeyoğlu Pasajı 64-68 adresinde olduğu görülüyor. MEŞRUTİYET CADDESİ’NİN İLK KİTAPÇILARINDAN HÜRTuran Tanyer’in araştırmasına göre Hür Kitabevi, Meşrutiyet Caddesi’nin ilk kitapçı dükkânlarından biriydi.

Cahit Zamangil’in işlettiği kitabevi yalnızca kitap değil; kırtasiye, İngilizce yayınlar ve çizgi romanlar da satıyordu. Hür daha sonra aynı caddenin yukarı bölümüne, dönemin Boğaziçi Pastanesi karşısına taşındı. KONUR SOKAK’TA DOST’TAN ÖNCE YAPRAK VARDIBugün Konur Sokak denildiğinde akla gelen ilk kitapçı isimlerinden biri Dost olsa da aynı adreste ondan önce başka bir kitapçı bulunuyordu.

Akın Atauz’un Ankara’nın kültür belleğine ilişkin çalışmasına göre Konur Sokak 4 numarada önce Yaprak Kitabevi faaliyet gösterdi. Mimarlık ve sanat kitapları, yabancı dergiler ve röprodüksiyonlar satan Yaprak’ın ardından aynı mekânda Dost Kitabevi açıldı.

Aynı dönemde Yüksel Caddesi ile Atatürk Bulvarı köşesindeki yer altı pasajında Odak Kitabevi/Yayınevi bulunuyordu. Böylece 1970’lerden itibaren Ankara’nın kitapçı ekseni Sakarya’dan Konur-Yüksel çevresine doğru genişledi.

Ankara’nın kaybolan kitapçı adresleriKitabeviDoğrulanabilen eski adreslerden bazılarıAkba KitabeviAnafartalar Caddesi; Bankalar Caddesi / Şehir ÇarşısıTarık Edip KitabeviAnafartalar Cd. No: 8; Bankalar Cd. No: 25Tümen KitabeviAnafartalar Cd.

No: 27; daha sonra Atatürk BulvarıHaşet/HachetteAnkara Palas; Bankalar Cd. No: 21; Bayındır Sokak; Ziya Gökalp Cd. Tarhan KitabeviYurt Sokak No: 6; Atatürk Bulvarı 217/A; Bayındır Sokak; Sakarya Cd.; Selanik Cd. 19/ABilgi KitabeviSakarya Caddesi No: 8Hat KitabeviSoysal Pasajı, II.

Çarşı katı No: 6Hür KitabeviMeşrutiyet CaddesiYaprak KitabeviKonur Sokak No: 4Odak KitabeviYüksel Caddesi–Atatürk Bulvarı köşesindeki pasajKİTAPÇILARIN HAREKETİ ANKARA’NIN MERKEZİNİN HAREKETİNİ İZLEDİAdresler yan yana getirildiğinde dikkat çeken asıl nokta tek tek dükkânlardan daha büyük.1930’ların kitapçı haritasının merkezi Ulus, Anafartalar ve Bankalar Caddesi. 1940’lardan itibaren kentin güneye doğru büyümesiyle birlikte kitapçılar da Atatürk Bulvarı ve Yenişehir’e inmeye başlıyor.1950-70 döneminde Sakarya, Bayındır, Ziya Gökalp ve Meşrutiyet öne çıkıyor.

Ardından Konur, Yüksel ve Selanik çevresi kitap kültürünün yeni adresleri arasına giriyor. Sakarya üzerine yapılan akademik çalışma da 1960 ve 1970’leri bölgenin sosyal ve kültürel açıdan en hareketli dönemlerinden biri olarak tanımlıyor.

Başka bir ifadeyle Ankara’nın kitapçıları yalnızca kapanmadı; kent merkezi nereye taşındıysa onlar da büyük ölçüde o yöne hareket etti. Bugün aynı sokaklardan yürüyenlerin çoğu, bir zamanlar Anafartalar’da Akba’nın vitrinine bakıldığını, Ziya Gökalp’te Fransızca kitapların satıldığını ya da Sakarya’da birkaç dakikalık yürüyüşle birbiri ardına kitapçılara girilebildiğini fark etmeyebilir.