Edebiyatın en unutulmaz 15 yalnız karakteri

Gregor Samsa’dan Zebercet’e, Meursault’dan Raif Efendi’ye… Edebiyatın unutulmaz karakterlerinden bazıları yalnızlığı yalnızca yaşamaz; onu düşünmenin, dünyaya bakmanın, hatta var olmanın bir biçimine dönüştürür. Kimi kalabalıkların ortasında, kimi ailesinin yanı başında, kimi sevdiği insanın yokluğunda, kimi de kendi zihninin içinde yalnızdır.

İşte edebiyatın belleğimize kazınmış 15 yalnız karakteri. Yalnızlık edebiyatın en eski meselelerinden biri. Ama edebiyattaki yalnız insan her zaman tek başına yaşayan insan değildir. Bazen bir aile sofrasında, bazen kalabalık bir şehirde, bazen görkemli bir davette, bazen de sevilen kişinin yanı başında ortaya çıkar yalnızlık.

Modern edebiyatla birlikte bu duygu daha da derinleşir. İnsan yalnızca başkalarından değil, toplumdan, yaşadığı çağdan ve sonunda kendisinden de uzaklaşabilir. Roman ve öykünün unutulmaz karakterlerinden bazılarını hâlâ hatırlıyor olmamızın nedeni belki de budur: Onların yalnızlığında kendimizden bir parçayla karşılaşırız.

Peki edebiyatın en unutulmaz yalnızları kimler? Gregor Samsa bir sabah uyandığında kendisini devasa bir böceğe dönüşmüş olarak bulur. Ancak Kafka’nın anlattığı asıl dönüşüm bedensel olmaktan çok daha derindedir. Gregor, dönüşümünden önce de ailesinin ekonomik yükünü sırtında taşıyan, hayatı işi ile sorumlulukları arasına sıkışmış bir insandır.

Böceğe dönüştüğünde ise çevresindekilerin ona duyduğu sevginin ne kadar koşullu olduğu yavaş yavaş ortaya çıkar. Odası giderek dünyadan koparıldığı bir yere dönüşür. Gregor’un yalnızlığı bu nedenle edebiyatın en güçlü yabancılaşma imgelerinden biridir: İnsan, en yakınlarının arasında bile artık “onlardan biri” olmayabilir.

Meursault yalnızdır ama bu yalnızlığın alışılmış anlamıyla acısını çekiyor gibi görünmez. Albert Camus’nün kahramanı, toplumun insanlardan beklediği duygusal tepkilere ve davranış kalıplarına uymaz. Annesinin ölümünden aşka, cinayetten kendi yargılanmasına kadar yaşadıkları karşısındaki tutumu çevresindeki insanların onu anlamasını giderek imkânsızlaştırır.

Meursault’nun yalnızlığı biraz da toplumun “nasıl hissetmelisin?” sorusuna verdiği cevapsızlıktan doğar. Onu yabancı yapan yalnızca dünyayla arasındaki mesafe değil, toplumun anlamlandırma düzenine katılmayı reddetmesidir.

Rodion Raskolnikov’un yalnızlığı küçük, yoksul odasında başlamaz. Önce zihninde başlar. Kendisini sıradan insanlardan ayıran düşünceler geliştirir; insanları kategorilere böler ve bazı kişilerin ahlaki sınırları aşmaya hakkı olabileceğini düşünür. İşlediği cinayetten sonra ise bu düşünsel kopuş giderek psikolojik bir kuşatmaya dönüşür.