Hızır'ın davarları ve mavi keçiler! Dağın sesi, adanın gizemi

Tunceli’den gelen bir haber, insanı yalnızca dağlara değil, edebiyatın derinliklerine de götürüyor. Tunceli’de halk arasında “Hızır’ın davarları” olarak kabul edilen yaban keçilerinin korunmasına ve avlanmalarının yasaklanmasına yönelik alınan karar üzerine yapılan bir paylaşımda, “Hızır’ın davarları artık güvende” denildi. Ardından Tunceli Valisi Şefik Aygöl’e teşekkür edildi.

İlk bakışta bu, yaban hayatının korunmasına ilişkin bir karar. Fakat “Hızır’ın davarları” ifadesi, kararı sıradan bir av yasağının çok ötesine taşıyor. Çünkü bu ifade, Tunceli coğrafyasının halk inançlarıyla, doğaya bakışıyla ve yüzyıllar boyunca kuşaktan kuşağa aktarılan anlatılarıyla ilgili çok daha derin bir anlam taşıyor. Yaban keçileri burada yalnızca dağlarda yaşayan hayvanlar değil; Hızır’ın emaneti olarak görülen, dokunulmaması ve zarar verilmemesi gereken canlılar olarak kabul ediliyor.

Bu nedenle “Hızır’ın davarları artık güvende” cümlesinde yalnızca bir hayvan türünün korunması yok. Bir inancın, bir kültürel hafızanın ve dağlarla kurulan ilişkinin de izi var.

BİRİ DAĞDA, BİRİ ROMANDA

Tam da bu noktada insanın aklına Yaşar Kemal geliyor. Çünkü Türk edebiyatının büyük romancısı da doğayı yalnızca ağaçlardan, kayalardan, denizlerden ve hayvanlardan ibaret görmedi. Onun dünyasında doğa, insanın hafızasıyla, korkularıyla, masallarıyla, efsaneleriyle ve söylenceleriyle birlikte yaşar.

Yaşar Kemal’in Bir Ada Hikâyesi dörtlemesinin üçüncü kitabı Tanyeri Horozları da böyle bir dünyanın kapısını açar. Ege’nin ada coğrafyası, denizi, kayalıkları ve insanları romanın gerçek dünyasını oluştururken, bu dünyanın içine halk anlatıları, söylenceler, korkular ve gizemler de girer. Mavi keçiler işte bu atmosferin içinde karşımıza çıkar.

Mavi keçiler gerçek dünyanın keçileri değildir. Onlar ada halkının anlatılarında yaşayan, mitolojik ve düşsel bir karaktere bürünen gizemli varlıklardır. Fakat Yaşar Kemal’in anlatısında öylesine doğal bir biçimde yer alırlar ki, bir süre sonra insan onların gerçekten var olup olmadığını değil, ada insanının dünyasında neden bu kadar güçlü bir yer tuttuklarını düşünmeye başlar.

DENİZİN DİBİNE ÇEKEN MAVİ KEÇİLER

Mavi keçilerin asıl gizemi, yalnızca mavi olmalarında değildir. Onlara ilişkin anlatıların içinde denizin kendisi vardır. Ada mitolojisinin bu gizemli varlıklarının insanları denizin dibine çekebildiğinden söz edilir. Böylece keçi, bildiğimiz hayvan olmaktan çıkar; denizin bilinmeyen, karanlık ve açıklanamayan tarafıyla birleşir.

Bir keçinin insanı denizin dibine çekmesi, gerçek dünyanın mantığıyla açıklanabilecek bir olay değildir. Fakat halk anlatısının mantığı da zaten başka türlü işler. Bir söylence anlatılır, bir başkasına aktarılır, sonra başka bir ayrıntı eklenir. Zamanla o hikâye, onu anlatanların dünyasında kendi gerçeğini kurar.

Yaşar Kemal’in ustalığı da burada kendisini gösterir. Gerçek ile söylenceyi birbirinden kesin çizgilerle ayırmaz. Ege’nin gerçek denizini, gerçek adalarını ve gerçek insanlarını alır; onların arasına efsaneleri ve hayalleri yerleştirir. Bir süre sonra okur da bu dünyanın içine girer ve “Bu gerçekten oldu mu?” sorusunun önemini kaybeder. Çünkü anlatılan şeyin kendisi kadar, insanların ona inanması ve onu yaşatması da gerçektir.

Mavi keçiler böyle bir dünyanın varlıklarıdır. Bir bakıma adanın bilinmeyen tarafıdırlar. İnsanların denize, doğaya ve açıklayamadıkları güçlere yükledikleri anlamların bir parçasıdırlar.

YAŞAR KEMAL’İN MAVİSİ

Peki neden mavi? Belki bunun tek bir cevabı yok. Fakat mavi, Ege’nin denizini, gökyüzünü, uzaklığı ve bilinmeyeni aynı anda çağrıştıran bir renk. Keçinin mavi olması, onu gerçek dünyanın içinden çıkarıp söylencelerin dünyasına taşıyor.

Yaşar Kemal’in mavi keçileri bu nedenle yalnızca “hayalî hayvanlar” değildir. Onlar, ada halkının inanma biçiminin, korkularının ve doğayı anlamlandırma çabasının bir parçasıdır.

Mavi keçilerde deniz vardır, ada vardır, söylence vardır. Biraz korku, biraz merak, biraz da bilinmeyene duyulan o eski insan ilgisi vardır.

Yaşar Kemal, Ege’yi yalnızca gözle görülen bir coğrafya olarak anlatmaz. Onun Ege’sinde taşların da hikâyesi vardır, denizin de. İnsanların anlattıkları, gerçek hayat kadar önemlidir. Çünkü bir toplumun belleğini yalnızca yaşadıkları değil, anlattıkları da oluşturur.

HIZIR’IN DAVARLARI DA BİR HİKÂYENİN İÇİNDE

Şimdi yeniden Tunceli’ye dönelim. “Hızır’ın davarları” denilen yaban keçileriyle Yaşar Kemal’in mavi keçileri arasında elbette büyük bir fark var. Birincisi gerçek, ikincisi edebî bir kurgu. Birincisi dağlarda gerçekten yaşıyor, ikincisi bir romancının hayal gücünden doğuyor.

Ama aralarında şaşırtıcı bir ortaklık da bulunuyor. İnsan, doğaya yalnızca bakmıyor. Ona anlam yüklüyor.

Tunceli’de yaban keçisine “Hızır’ın davarı” deniyor. Böylece hayvan, yalnızca bir canlı olmaktan çıkıp kutsal bir emanete dönüşüyor. Yaşar Kemal’in romanındaki mavi keçi ise ada halkının söylencesinde sıradan bir keçi olmaktan çıkıyor, denizin gizemiyle birleşiyor.

Birinde inanç var, diğerinde edebiyat.

Birinde halk hafızası var, diğerinde romancının hayal gücü.

Ama ikisinde de doğayla insan arasında kurulmuş çok eski bir ilişki bulunuyor.

BİRİNE YASA, DİĞERİNE ROMAN GEREKİYOR

Bugün Tunceli’de yaban keçilerinin korunması için alınan karar, bu açıdan önemli. Çünkü halkın inancının ve vicdanının yanına hukuki bir koruma da geliyor.

“Hızır’ın davarları” artık yalnızca insanların saygısına emanet değil. Onları koruyan bir karar da var.

Bu, doğaya bakışımızdaki değişimin de göstergesi. Geçmişte bir canlıyı korumak için ona kutsallık atfedilmiş olabilir. Bugün ise aynı canlıyı biyolojik çeşitliliğin, doğal mirasın ve yaban hayatının bir parçası olarak koruyoruz.

Fakat sonuçta varılan yer aynı: O canlı yaşasın.

Mavi keçilerin ise böyle bir koruma kararına ihtiyacı yok. Çünkü onları avlayacak bir avcı bulunmuyor. Onların yaşayabileceği tek yer edebiyatın dünyası.

Onları koruyan yasa değil, kelimeler.

Onları yaşatan devlet kararı değil, Yaşar Kemal’in romanı ve onu okuyanların hafızası.

GERÇEK KEÇİLER, HAYAL KEÇİLERİ

Bir tarafta Tunceli’nin dağlarında gerçekten dolaşan yaban keçileri var. Diğer tarafta Tanyeri Horozlarının ada dünyasında yaşayan mavi keçiler.

Biri Hızır’ın davarı olarak görülüyor. Diğeri ada halkının gizemli anlatılarının içinde yer alıyor.

Biri gerçekten korunabilir. Diğeri ancak hatırlanarak yaşatılabilir.

Fakat gerçek keçinin yok olması doğadan bir parçanın eksilmesi anlamına geliyorsa, mavi keçinin unutulması da insanın kültürel hafızasından bir parçanın silinmesi anlamına geliyor.

Birinde biyolojik çeşitlilik azalıyor, diğerinde hayal ve anlatı çeşitliliği.

Biri dağın sessizliğini taşıyor, diğeri denizin gizemini.

Belki de bu yüzden Tunceli’den yükselen “Hızır’ın davarları artık güvende” cümlesi, Yaşar Kemal’in mavi keçilerini hatırlatıyor.

Çünkü ikisi de bize aynı eski gerçeği söylüyor: İnsan, dünyadaki her şeyin sahibi değil.

DAĞIN SESSİZLİĞİ, ADANIN EFSANESİ

Tunceli’nin sarp kayalıklarında dolaşan bir yaban keçisi, belki yalnızca kendi hayatını yaşıyor. Bir kayanın üzerine çıkıyor, sürüsünün peşinden gidiyor, yavrusunu koruyor. Fakat insan ona “Hızır’ın davarı” dediğinde, o keçi artık yalnızca biyolojik bir canlı olmaktan çıkıyor. Bir kültürün ve inancın parçasına dönüşüyor.

Yaşar Kemal’in mavi keçisi ise belki hiçbir zaman gerçek dünyada var olmadı. Ama romanın dünyasında var. Okurun zihninde var. Ada halkının hikâyesinde var. Denizin dibine çağıran o gizemli anlatının içinde var.

İşte edebiyatın gücü de burada.

Gerçekte olmayan bir varlığa bile bir hakikat kazandırabilmek…

Yaşar Kemal’in mavi keçileri, bu anlamda yalnızca bir hayal ürünü değildir. İnsanların doğayı nasıl anlamlandırdığını, korkularını nasıl hikâyeye dönüştürdüğünü ve bilinmeyeni nasıl mitolojiyle açıkladığını gösteren edebî bir aynadır.

HIZIR’IN DAVARLARI ARTIK GÜVENDE

Şimdi Tunceli dağlarında yaban keçileri dolaşmaya devam edecek. Bir kayanın üzerine çıkacaklar, vadinin içinden geçecekler, sürü halinde sarp yamaçlara tırmanacaklar.

Birileri onları uzaktan gördüğünde belki yine “Hızır’ın davarları” diyecek.

Bu kez o sözün yanında bir de koruma kararı olacak.

Ve belki yıllar sonra bu kararın kendisi de Tunceli’nin hikâyelerinden biri haline gelecek.

Yaşar Kemal’in mavi keçileri ise başka bir yerde yaşamaya devam edecek.

Tanyeri Horozlarında, ada halkının söylenceleri arasında, denizin gizeminde, insanları denizin dibine çekebilen o düşsel dünyanın içinde…

Gerçek keçiler dağlarda, mavi keçiler kitaplarda dolaşacak.

Biri doğanın gerçeğini taşıyacak.

Diğeri insanın hayal gücünü.

Belki de ikisini birden korumamız gerekiyor.

Çünkü doğasını kaybeden insan yaşadığı dünyanın bir parçasını kaybeder.

Hikâyelerini kaybeden insan ise dünyayı anlamlandırma biçimlerinden birini…

Tunceli’nin dağlarında Hızır’ın davarları güvende olsun.

Yaşar Kemal’in dünyasında mavi keçiler de dolaşmaya devam etsin.

Biri dağın gerçeğini, diğeri adanın efsanesini taşısın.

Ve ikisi de bize, insanın doğaya hükmetmekten önce onu dinlemeyi öğrenmesi gerektiğini hatırlatsın.