1985’te UNESCO listesine alınan eserde yeni bir silüet

Sesli Dinle A− A+ Kaydet Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası’nın şifahane tavanındaki insan silüeti bilimsel inceleme bekliyor. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası’nın şifahane bölümünde, tavandaki işlemeler girişte belirli bir noktadan bakıldığında insan yüzünü andıran bir silüet oluşturuyor.

Çekik gözleri, belirgin elmacık kemikleri ve sarkık bıyıkları olduğu belirtilen figürün, yapının banisi Turan Melek ile Ahmet Şah arasındaki gizli bir aşkın metafizik yansıması olabileceği öne sürüldü.

Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Mimarlık, Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, silüetin kesin biçimde Ahmet Şah’a ait olduğunun söylenemeyeceğini, görselin bilimsel olarak incelenmesi gerektiğini belirtti.

Anadolu’nun El Hamra’sı olarak tarif edilen Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, 1985 yılında UNESCO Dünya Kültür Mirası listesine alınan Türkiye’deki ilk eser oldu. Anadolu Selçuklu Devleti’ne bağlı Mengücek Beyliği döneminde inşa edilen yapının cami bölümünü Süleyman Şah’ın oğlu Ahmet Şah, darüşşifa bölümünü ise Melike Turan Melek yaptırdı.

Baş mimarlığını Muğis oğlu Ahlatlı Hürrem Şah’ın üstlendiği caminin yapımına 1228 yılında başlandı, eser 1243 tarihinde tamamlandı. Tarihçilerin aktardığı bilgilere göre Melike Turan Melek, yapı bitmeden yaşamını yitirdi.

Baş mimar Hürrem Şah’ın bu eserden önce ve sonra başka bir yapıyla ilişkilendirilememesi de Divriği’deki gizemli başlıklardan biri olarak değerlendiriliyor.

Silüet, şifahane bölümünün tavanındaki işlemelerde görülüyor. Girişteki belirli bir noktadan bakıldığında çene kısmından izlenen insan yüzü, ilk bakışta dekoratif motiflerin birleşiminden oluşan bir görüntü olarak seçiliyor. Sivaslı duayen gazeteci Sirer Doğan, fotoğraflarıyla bu görüntüyü gündeme taşıdı.

Doğan, 41 yıl önce caminin kapılarına düşen güneş ışıklarının oluşturduğu ve namaz kılan insanları andıran görüntüleri de kamuoyuna duyurmuştu. Bu çalışmanın ardından Japon araştırmacılar söz konusu görüntüleri inceleyerek konuyu dünyaya aktarmıştı.

Sirer Doğan, yeni fotoğraflarıyla bu kez şifahanedeki insan silüetinin araştırılması gerektiğini savundu ve figürün Ahmet Şah’a ait olabileceğini ileri sürdü.

Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, şifahanenin yalnızca hastaların tedavi edildiği bir bölüm olmadığını, yapının döneminde önemli bir merkez niteliği taşıdığını söyledi.

Tuztaşı’na göre yapının dışındaki ve içindeki semboller, dönemin tıp anlayışıyla birlikte ele alınmalı. Şifahane bölümünde farklı tıbbi motiflerin bulunduğunu belirten Tuztaşı, insan figürünün de bu sembolik bütünün bir parçası olabileceğini kaydetti.

Görselin Turan Melek ile Ahmet Şah arasındaki ilişkiye dair bir anlam taşıyıp taşımadığı sorusu ise yapının kitabesindeki isimlerle bağlantılı olarak değerlendiriliyor. Ahmet Şah’ın kitabede adının geçmemesi, buna karşın Turan Melek’in isminin yer alması, figürün kimliğine ilişkin tartışmayı büyütüyor.

Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, Turan Melek ile Ahmet Şah’ın evli olup olmadıkları ve aralarındaki akrabalık ilişkisi konusunda farklı görüşler bulunduğunu hatırlattı. Yapıda soyut anlamlar taşıyan motifler bulunduğunu belirten Tuztaşı, silüetin bir aşk hikâyesiyle bağlantılı olabileceğini söyledi.

"Belgelerden öğrendiğimiz kadarıyla burası Turan Melek’in düşünce sistemi ile dönemin hekimi Abdullah Bağdadi ile buraya kafa yordukları, camisi ile o dönem Anadolu’da benzeri bulunmayan önemli bir merkez. Yapıya baktığımızda, günümüzde dahi kullanılmakta olan çeşitli tıbbi motifler görüyoruz.

Baktığımızda burada bir insan figürü görüyoruz. Bu motifin ortaya çıkması şöyle bir soruyu sordurabilir. ‘Burada bir insan figürü var, soyut olarak bir anlam yüklenmiş. Banisinin Turan Melik olduğunu dikkate aldığımızda neden Turan Melek’in değil de Sirer beyin dediği gibi Ahmet Şan’ın figürü var?

Burada da ortaya şu çıkıyor, Turan Melek ve Ahmet Şan’ın evli olup olmadıkları ile ilgili, akraba oldukları ile ilgili çok çeşitli tartışmalar var. Kimi araştırmacılar evli olmadıklarını ileri sürüyor. Bu yapı metafizik anlamlar yüklenin motiflerin işlendiği bir yapı olduğuna göre yapının mimarı nasıl imzasını çok küçük bir yere sakladı ise Ahmet Şan’ın isminin kitabede bile isminin olmamasına rağmen Turan Melek’in katkının anlamını göstermesi için böyle bir baş merkeze Ahmet Şan’ın figürünü işletmiş midir?

Gerçekten böyle bir iktidarın resmi bir aşk metafiziğinin farklı bir boyut olarak burada böyle bir görselin çıkması için bir şifreleme yapılmış mıdır? Yapılmışsa da şaşırmam"

Tuztaşı, bu yorumun kesin hüküm olarak kabul edilmemesi gerektiğini de belirtti. Figürün baş bölümünün görüldüğünü, kıyafet ölçeğinin ise farklı olduğunu söyleyen Tuztaşı, görüntünün uzmanlar tarafından farklı disiplinler üzerinden değerlendirilmesini istedi.

"Yapıda genelde hem Turan Melek hem de Ahmet Şah’ın bu yapıda kendilerinin emekleriyle ilgili, katkılarıyla ilgili, söylemeye çalıştıkları sözlerle ilgili, şu ana kadar açık, çeşitli taş işaretlerini görüyoruz. Bu biraz daha gizemli.

Bu resmin kesinlikle Ahmet Şah olduğunu söyleyemem. Figürde baş kısmını görüyorsunuz. Kıyafet ölçeği biraz farklı. Söylediğim gibi bunların bilimsel olarak biraz sorgulanması lazım. Bu yapı çeşitli gizemler içerdiği için semboller üzerinden okuyoruz.

Yaptıranların üzerindeki o yapıya yükledikleri bazı anlamları çeşitli şifreleme yöntemlerinin olduğuna inanıyoruz. Hem plan şemalarında hem dekorasyonlarda. Şaşırtıcı mı değil. Ancak dediğim gibi bilimsel tabanına inerek değerlendirmek lazım diye düşünüyorum"

Tuztaşı, kitabede adı bulunmayan Ahmet Şah’ın yapının duvarlarında ya da süslemelerinde sembolik biçimde yer almış olabileceğini de sözlerine ekledi:

"iki insan figürü var. Birinin Turan Melek diğerinin Ahmet Şah olduğunu düşünüyoruz. Çünkü kitabede Ahmet Şah’ın ismi geçmiyor. Turan Melek’in geçiyor. Ahmet Şah yapının hiçbirinde yok. Ama böyle bir figür çıktı karşımıza.

Turan Melek, ‘ben burada Ahmet Şah’ı görmek istiyorum’ demiş olabilir mi? Bir hediye ve sürpriz olarak yapılmış olabilir mi? Yapının baş mimarı Hürrem Şah’ın hikayesi de çok garip. Bu yapının tamamlandığında da hayatta değil, bundan başka da bir yapıda şeflik yaptığını, herhangi bir yapıyla ilgili tasarım yaptığı, başka bir yapıda bu marifetleri ortaya koyduğunu görmüyoruz.

Buna benzer semboller var ancak doğrudan hiçbir Sivas hem Sivas kent merkezinde hem de bu yapıda başka bir yerde yok. Bu siluetin tekrar tekrar gözden geçirmesi gerekiyor. Dediğimiz gibi Turan Melek’in iç dünyasında, bu yapıya yüklediği anlamlar ve Ahmet Şah’a duyduğu böyle bir aşk varsa ve onun metafizik boyutuyla tam da orada merkeze işletmiş olabilir."