Analog çocukluktan dijital çocukluğa (2) - İnsan enformasyon çöplüğü

Asıl soru başka yerde duruyor: Çocuğun seçenekleri çoğalırken, kendi seçeneğini yaratabileceği boşluklara ne oldu? Bir zamanlar bilgi büyük ölçüde okulda veriliyordu. Edirne’deki çocuk matematikte ne öğreniyorsa Batman’daki, Kars’taki ya da Iğdır’daki çocuk da büyük ölçüde aynı şeyi öğreniyordu. Aynı kitaplar, aynı müfredat ve aynı sınavlar aracılığıyla ortak bir zihinsel çerçeve oluşturuluyordu. Aydınlanma insana “Kendi aklını kullan” derken modern eğitim sistemi bu özgürlüğü belirli standartlar içinde örgütlüyordu. Bilgi okulda toplanıyor, daha derin ve uzmanlaşmış bilgi ise akademinin alanına çekiliyordu. Bilgili insan çoğu zaman okuyan, araştıran, üniversiteden geçen ve belirli bir alanda uzun süre çalışan insan anlamına geliyordu. Bilgiye ulaşmak da bir süreç meselesiydi. Kafamızda bir soru oluştuğunda cevaba hemen ulaşılamıyordu; o sorunun peşinden gitmemiz gerekiyordu. Bilen birini buluyor, ona soruyor, bir öğretmene ya da hocaya gidiyor, kütüphanede kitap arıyor, ansiklopedi karıştırıyor, farklı kaynakları karşılaştırıyorduk. Bazen aradığımız cevabı bulamıyor, başka bir kitaba, başka bir insana, hatta başka bir soruya yöneliyorduk. Aslında bütün bu dolambaçlı yol, bilgi edinmenin kendisiydi. Çünkü cevapla aramızdaki mesafe bizi düşünmeye, merak etmeye, araştırmaya ve karşılaştırmaya zorluyordu. Bilgiye ulaşırken harcadığımız emek, o bilginin zihnimize işlenmesine de zaman tanıyordu. Bir şeyi yalnızca öğrenmiyor; onunla uğraşıyor, onu anlamlandırıyor ve yavaş yavaş kendimize katıyorduk. Fakat okulun başka bir işlevi daha vardı. Okul yalnızca bilgi aktarmıyor, aynı zamanda standart bir bilgi dünyası kuruyordu. Aynı yaş grubundaki çocuklara ülkenin farklı yerlerinde büyük ölçüde aynı bilgiler veriliyor; aynı tarih anlatılıyor, aynı edebî metinler okutuluyor, aynı kavramlar öğretiliyordu. Edirne’de büyüyen bir çocukla Iğdır’da büyüyen bir çocuk birbirinden çok farklı ailelerin, geleneklerin ve yaşam biçimlerinin içinde yetişse bile okulda ortak bir bilgi alanıyla karşılaşıyordu. Hatta din eğitimi aracılığıyla yalnızca bilgi değil, inanç alanı da belirli bir standart içinde örgütlenmeye çalışılıyordu. Ülkenin farklı bölgelerindeki çocuklara aynı din dersinin verilmesi, aynı dinî kavramların öğretilmesi, inancın nasıl anlatılacağı konusunda da ortak bir çerçeve oluşturuyordu. Dolayısıyla modern eğitim sistemi yalnızca insanların bilgilerini değil, belirli ölçülerde dünyayı anlamlandırma biçimlerini de birbirine yaklaştırıyordu. Bu nedenle okul, ulusal aidiyetin yaratılmasındaki en önemli motorlardan biriydi. Birbirlerini hiç tanımayan insanlar benzer şeyleri biliyor, benzer hikâyeleri dinliyor, aynı isimleri tanıyor ve ortak birtakım referanslarla dünyaya bakıyordu. İnsanların mutlaka aynı düşünmeleri gerekmiyordu; fakat aynı şeyler hakkında düşünebilecekleri ortak bir zemin oluşuyordu. Böylece bir tür bilgidaşlık ve duygudaşlık yaratılıyordu. İnsanlar yalnızca ortak bilgilere sahip olmuyor; neyin önemli, neyin yakın, neyin “bizim meselemiz” olduğu konusunda da birbirlerine yaklaşmaya başlıyorlardı. Ulus dediğimiz şey de biraz bu ortak bilgi ve duygu dünyasının etrafında örülüyordu. Fakat bunun başka bir yüzü daha vardı. Eğitimi, müfredatı ve dolayısıyla hangi bilginin aktarılacağını belirleyenler, aynı zamanda muazzam bir güç elde ediyorlardı. Çünkü okul yalnızca çocuklara matematik, tarih ya da coğrafya öğretmiyordu. Hangi tarihin anlatılacağına, hangi olayların hatırlanacağına, hangilerinin unutulacağına, kimlerin kahraman, kimlerin düşman olarak tanıtılacağına da karar veriyordu. Çocuk yalnızca bir tarih öğrenmiyor; o tarihe nasıl bakacağını, neyle gurur duyacağını, neye üzüleceğini, kimlerle yakınlık kuracağını da öğreniyordu. Dolayısıyla eğitimin standartlaştırıcı gücü yalnızca bilgimize değil, duygularımıza kadar uzanabiliyordu. Biz kendimize ait olduğunu düşündüğümüz bir iç dünyayla yaşarız: düşüncelerimizin, sevgilerimizin, öfkelerimizin, korkularımızın ve aidiyetlerimizin bize ait olduğunu varsayarız. Oysa bunların önemli bir bölümü, içinde yetiştiğimiz bilgi ve eğitim düzeni tarafından biçimlendirilir. Böyle bakıldığında insanın kendisine ait sandığı iç dünyası da başkalarının fetih ve istila alanına dönüşebilir. Sorun ortak bilgiye sahip olmak değildir. Bir toplumun birlikte yaşayabilmesi için ortak bir dil, ortak bilgiler ve ortak referanslar elbette gereklidir. Asıl mesele, bu ortaklığın eleştirel düşünmeye ne kadar alan bıraktığıdır. Eğitim sistemi çocuğa öğrendiği bilgiyi sorgulamayı, başka kaynaklara bakmayı, farklı anlatıları dinlemeyi ve gerektiğinde kendisine öğretilene itiraz etmeyi de öğretiyorsa ortak bilgi bireysel düşünceyi ortadan kaldırmak zorunda değildir. Ama bu kapılar kapanırsa standartlaşma başka bir anlama bürünür. Herkese aynı bilgiyi vermekten, herkesin aynı biçimde düşünmesini ve aynı biçimde hissetmesini beklemeye doğru ilerler. Eğitim özgürleştirici olmaktan çıkarak tek tip insan üretmenin aracına dönüşebilir. O zaman okul yalnızca dünyayı tanıdığımız yer değildir; dünyayı hangi gözlerle göreceğimizin de bizim adımıza belirlendiği yer hâline gelir. Bunun en sıradan ama belki de en güzel örneklerinden biri hava durumudur: Rize’de yaşayan bir insan sabah haberlerini açtığında yalnızca Rize’de havanın nasıl olacağını öğrenmez. Bodrum’da yağmur yağıp yağmayacağını, Antalya’da sıcaklığın kaç derece olacağını, İstanbul’da rüzgârın ne kadar kuvvetli eseceğini de öğrenir. Oysa Rize’de yaşayan bir insanın gündelik hayatı açısından Bodrum’daki yağmurun ya da rüzgârın hızının doğrudan hiçbir önemi olmayabilir. Peki neden ona Bodrum’un hava durumu da anlatılır? Çünkü haber bülteni yalnızca hava durumunu bildirmez; aynı zamanda zihnimizde bir “biz” coğrafyası çizer. Rize, Bodrum, Edirne, Iğdır, İstanbul, Diyarbakır aynı haritanın üzerinde yan yana belirir. Bodrum’daki fırtına, orada yaşamayan insanın da haberidir; Rize’deki sel bütün ülkenin gündemine girer. Böylece insan farkında olmadan şunu öğrenir: Orası da benim dünyamın bir parçası. Orada olan şey beni de ilgilendirir. Ulus dediğimiz aidiyet biraz da böyle gündelik tekrarlarla kurulur. Yalnızca bayraklarla, marşlarla, tarih kitaplarıyla ya da büyük siyasal anlatılarla değil; okul kitaplarıyla, gazetelerle, spor müsabakalarıyla, akşam haberleriyle ve hatta birkaç dakikalık hava durumu bülteniyle. Fakat hava durumu yalnızca “biz”i kurmaz; aynı zamanda kimin bize ne kadar yakın olduğunu da gösterir. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Türkmenistan gibi Türk dillerinin konuşulduğu bağımsız cumhuriyetler Türkiye’nin kamusal dünyasında daha görünür hâle geldi. Haberlerde, kültürel ilişkilerde ve siyasal söylemde bu coğrafyayla yeni bir yakınlık kurulmaya çalışıldı. Bu ülkelerin şehirleri, insanları ve zaman zaman hava durumları da bizim bilgi dünyamıza girmeye başladı. Benzer biçimde Avrupa da coğrafi yakınlık, göç, ticaret ve siyasal ilişkiler nedeniyle gündelik bilgi dünyamızın bir parçasıdır. Berlin’deki soğuk hava, Londra’daki fırtına ya da Balkanlar üzerinden gelen bir sıcak hava dalgası bizim haberlerimizin konusu olabilir. Ama Şili’de bugün kaç derece olduğu ya da Yeni Zelanda’ya yarın yağmur yağıp yağmayacağı çoğu zaman bizi ilgilendirmez. Hava durumu, görünüşte son derece tarafsız ve meteorolojik bir bilgi verirken bile aslında zihnimizde bir yakınlık haritası çizer: Neresi bizim dünyamızın içindedir? Neresi yakın çevremizdir? Neresi uzaktır? Kimin başına gelen bizi ilgilendirir? Bu açıdan hava durumu bültenleri, resmî kimlik söylemleriyle gündelik hayatta yaşanan aidiyetler arasındaki mesafeyi görmek için de ilginç bir yerdir. Kamusal ve siyasal söylemde zaman zaman “Türklük bir üst kimliktir” ya da geniş bir “Türk dünyası”ndan söz edilir. Fakat insanların her gün maruz kaldıkları bilgi akışına baktığımızda aidiyetlerin yalnızca ilan edilerek kurulmadığını görürüz. Bir coğrafyanın gerçekten “bizim dünyamızın” parçası hâline gelmesi için onun gündelik hayatımıza, merakımıza, bilgimize ve duygularımıza da girmesi gerekir. Belki de bir toplumun kendisini kiminle akraba, kiminle komşu, kiminle aynı dünyanın parçası olarak gördüğünü anlamak için yalnızca anayasalara, resmî söylemlere ve siyasetçilerin konuşmalarına bakmamak gerekir. Bazen çok daha sıradan bir yere bakmak yeterlidir: akşam haberlerinin sonunda ekrana gelen hava durumu haritasına. Çünkü o harita bize yalnızca yarın nerede yağmur yağacağını söylemez. Aynı zamanda sessizce “Biz kimiz, neresi bizim dünyamız ve kimlerin başına gelenler bizi ilgilendiriyor?” sorularına da cevap verir. Hava durumu Sünni Türk hikayesidir… Google bilgisi Bugün bilgi artık mekâna bağlı değil. Çin’deki bir dersi, Amerika’daki bir konferansı ya da Avrupa’daki bir akademisyenin konuşmasını evimizden izleyebiliyoruz. Birkaç saniye içinde milyonlarca sayfalık içeriğe ulaşabiliyoruz. Berlin’deki ameliyatı Sidney’den izleyip yönlendirebiliyorlar. Bilginin yalnızca akademinin ve okumuş insanların elinde olması anlamında bu muazzam bir demokratikleşme ve özgürleşmedir… Fakat bu özgürleşmenin başka bir bedeli vardır. Bilgi çoğalırken derinlik azalabiliyor. İnsan birkaç video, birkaç kısa açıklama ve birkaç kavram öğrendikten sonra bir konu hakkında çok şey bildiğini düşünebiliyor. Oysa bilgi yalnızca karşımıza çıkan içerik değil. Bilgi edinmek bir süreçtir. Bir soruyla başlar, araştırmayla derinleşir, başka düşüncelerle çatışır ve insanın zihnini değiştirir. Bugün yapay zekâya ya da arama motoruna soruyoruz ve birkaç saniye sonra cevap geliyor. Fakat cevap ile bilgi aynı şey değil. Çoğu zaman karşımıza çıkan şey enformasyondur. Enformasyonu tüketir ve bir sonrakine geçeriz. Çağımızın paradokslarından biri de bu galiba: Her zamankinden daha fazla enformasyona sahibiz, ama bu enformasyonun ne kadarının bilgiye, kavrayışa ve bilgeliğe dönüştüğü belirsiz. Zihnimiz sayısız veriyle dolarken bir tür enformasyon çöplüğüne dönüşme riskiyle karşı karşıya kalıyoruz. Analog Çocukluğun Dünyası Benim çocukluğumda çocukların dünyası, yetişkinlerin dünyasından bugünküne göre daha ayrıydı. Yetişkinlerin kendi hayatları, çocukların ise kendilerine ait bir dünyaları vardı. Çocuklar zamanlarının önemli bir bölümünü kendi yaşıtlarıyla geçirir, oyunlarını kendileri kurar, ilişkilerini büyük ölçüde kendi aralarında düzenlerlerdi. Bu dünya aynı zamanda cinsiyetlere göre de ayrışıyordu. Kızların ve erkeklerin oyun alanları sıklıkla birbirinden farklıydı. Kızlar seksek, beştaş ve benzeri oyunlar oynarken erkekler top oynar, güreşir, dalaşır ve sokakta başka oyunlar kurarlardı. Elbette bunlar mutlak ayrımlar değildi; ama çocukluk dünyasının önemli bir bölümü kızların kızlarla, erkeklerin erkeklerle geçirdiği bir akran hayatı içinde yaşanıyordu. Bunun yetişkin merkezli ve patriyarkal aile düzeniyle de bir ilişkisi vardı. Yetişkinlerin, özellikle de yetişkin erkeğin ihtiyaçlarının ve otoritesinin öncelendiği bir dünyada çocuk, bugünkü kadar aile hayatının merkezinde değildi. Baba çocukların oyun arkadaşı değildi; çoğu zaman çocuk dünyasına belirli bir mesafede duruyordu. Dolayısıyla çocukluk, önemli ölçüde yetişkinlerin bakışından uzakta, çocukların kendi yaşıtları arasında yaşadıkları ayrı bir deneyim alanıydı. Üstelik bu oyunların çoğu bugünkü gibi masa başında, arada bir masa ya da ekran bulunan (sosyal mesafe), önceden belirlenmiş kurallarla düzenlenmiş oyunlar değildi. Sokakta, bahçede, boş arsada oynanıyor; koşmayı, kovalamayı, birbirine dokunmayı, itişip kakışmayı, güreşmeyi, düşmeyi ve yeniden ayağa kalkmayı içeriyordu. Çocuklar yalnızca yan yana değildi; sürekli birbirlerinin bedensel alanlarının içindeydiler. Bu anlamda eski çocukluk dünyasının güçlü bir homososyal, hatta kavramı geniş anlamıyla kullanırsak homoerotik boyutu vardı. Buradaki homoerotizm yetişkin cinselliği anlamına gelmiyor; aynı cinsiyetten çocuklar arasında yoğun bedensel yakınlığın, temasın, hayranlığın, rekabetin ve duygusal bağın iç içe geçtiği bir ilişki alanını tarif ediyor. Erkek çocuklar birbirleriyle güreşiyor, dalaşıyor, sarılıyor, birbirlerinin üzerine atlıyor; kız çocukları da kendi akran grupları içinde farklı biçimlerde benzer yakınlıklar kuruyorlardı. Dolayısıyla çocukluk yalnızca oyunların oynandığı bir dönem değildi. Aynı zamanda bedenin başka bedenlerle karşılaştığı, yakınlığın, mesafenin, rekabetin, dayanışmanın ve mahremiyetin akranlar arasında öğrenildiği bir dünyaydı. Çocuk, yetişkinlerin sürekli gözetimi altında değil, büyük ölçüde başka çocuklarla kurduğu ilişkilerin içinde kendi bedenini ve toplumsal dünyayı tanıyordu. Bugünden baktığımızda bu dünyanın birçok sorununu görmek mümkün. Cinsiyet rolleri katıydı, çocuklara yönelik şiddet sıradanlaştırılabiliyordu, yoksulluk ağırdı ve yetişkinlerin çocukların ruhsal ihtiyaçlarına ilişkin bilgileri bugünkü kadar gelişmiş değildi. Bu nedenle analog çocukluğu romantikleştirmek istemiyorum. Fakat o dünyanın çocuk açısından önemli bir özelliği vardı: Çocukların yetişkinlerden kısmen bağımsız bir çocuk kültürü bulunuyordu. Anne babalar çocuklarla bugünkü anlamda sürekli “kaliteli zaman” geçirmiyorlardı. Çocukların bakımını bazen büyükanne ve büyükbabalar üstleniyordu. Üretimin dışında kalan yaşlılar, çocuklara göz kulak olma görevini üstlenirken anne ve babaların rolü çoğu zaman temel ihtiyaçların karşılanması ve genel bir gözetimle sınırlı kalıyordu. Çocukların asıl toplumsal dünyasını ise başka çocuklar oluşturuyordu. Yetişkinlerle kurulan ilişki daha çok nasihatler, yasaklar ve açık sınırlar üzerinden ilerliyordu. Neyin doğru, neyin yanlış olduğu söyleniyor; çocuk “doğru yola” yönlendirilmeye çalışılıyordu. Yetişkin dünyası çocuğa hayatın nasıl yaşanması gerektiğini anlatıyordu. Fakat çocuk, hayatın nasıl yaşandığını büyük ölçüde başka çocuklarla birlikte öğreniyordu. Çocuklar oynuyor, kavga ediyor, küsüyor, birbirlerine haksızlık ediyor, dışlıyor, yeniden yanlarına çağırıyor, özür diliyor ya da bazen özür bile dilemeden ertesi gün yeniden birlikte oynamaya başlıyorlardı. Bir oyuna kimin alınacağına, kuralların ne olacağına, kimin ebe olacağına kendi aralarında karar veriyor; kuralları bozuyor, yeniden kuruyor, birbirleriyle pazarlık ediyorlardı. Böylece yalnızca oyun oynamıyorlardı. Farkında olmadan toplumsal hayatın küçük bir provasını gerçekleştiriyorlardı. Dostluğu, rekabeti, kıskançlığı, dayanışmayı, haksızlığı, dışlanmayı, çatışmayı ve barışmayı yaşayarak öğreniyorlardı. Yetişkinlerin nasihat yoluyla öğretmeye çalıştığı pek çok şeyi çocuklar kendi aralarında deneyim yoluyla öğreniyordu. Belki de çocuk dünyasının en önemli özelliklerinden biri buydu: Yetişkin size doğrunun ne olduğunu söylüyordu; başka çocuklarla yaşamak ise size ilişkinin ne olduğunu öğretiyordu. Çocuğun Kurduğu Dünya Geçmişte oyun çocukların kendi aralarında kurdukları bir dünyaydı. Bir futbol sahasının her zaman çizilmiş taç çizgileri yoktu. Çocuklar “Şu ağaçla şu ağacın arası taç olsun” der ve oyunun sınırlarını kendileri belirlerdi. Ortada gerçekten bir çizgi yoktu. Fakat çocukların ortak imgeleminde o çizgi vardı. Top o bölgeden geçtiğinde elbette tartışma çıkardı. Birisi “Taç oldu” derken diğeri “Olmadı” derdi. Fakat tam da bu tartışmanın içinde çocuklar pazarlık etmeyi, itiraz etmeyi, uzlaşmayı ve oyunun devam edebilmesi için ortak bir gerçeklik yaratmayı öğrenirlerdi. Görünmeyen bir çizgi üzerinde anlaşabilmek aslında toplumsal hayatın en temel becerilerinden biridir. Hukukun, kültürün, paranın, sınırların ve kurumların önemli bir bölümü de insanların ortaklaşa gerçek kabul ettiği sembolik yapılardır. Çocuk bunu oyun sırasında öğrenirdi. Bir ağacın kale direği olduğuna, iki taşın arasının gol sayılacağına ya da görünmeyen bir çizginin taç olduğuna birlikte karar verilirdi. Dünyayı yalnızca bulduğumuz hâliyle kabul etmez, oyun oynayabilmek için onu yeniden kurardık. Bu nedenle oyun yalnızca eğlence değildi. Oyun bir dünya kurma pratiğiydi. Çocuğun Kurduğu Dünyadan Çocuk İçin Kurulmuş Dünyaya Bugün ise çocuk giderek kendi kurduğu dünyadan, kendisi için kurulmuş bir dünyaya taşınıyor. Futbol sahasının çizgileri çizilmiş, kurallar belirlenmiş ve yetişkinler kenarda bekliyor. Hakem oyunu kontrol ediyor, antrenör ne yapılacağını söylüyor ve anne baba tribünden izliyor. Çocuğun hareket ettiği alan daha güvenli ve düzenli olabilir; fakat aynı zamanda daha önceden belirlenmiştir. Eskiden herhangi bir boşluk oyun alanına dönüşebilirdi. İki taş kale olur, sahanın sınırlarını çocuklar belirler, oyuncu sayısına göre kurallar değiştirilirdi. Top dışarı çıktı mı çıkmadı mı, faul oldu mu olmadı mı tartışılırdı. Çocuklar yalnızca oyunu oynamıyor, oyunun dünyasını ve kurallarını da kendileri kuruyorlardı. Bugün ise antrenör yetişkin, hakem yetişkin, seyirci yetişkin. Kurallar önceden belirlenmiş, saha çizilmiş, oyun saati kararlaştırılmış durumda. Çocuğun hata yapıp o hatayı başka çocuklarla pazarlık konusu yaparak düzeltme alanı da giderek daralıyor. Çünkü anlaşmazlığı çözecek bir hakem, davranışı düzeltecek bir antrenör ve olup biteni izleyecek bir ebeveyn zaten orada. Üstelik bütün bunlar çocukların olanaklarının olağanüstü arttığı bir dönemde gerçekleşiyor. Eskiden mahallede belki bir tane top vardı; bugün hemen her çocuğun kendi topu olabilir. Futbol sahası var, forma var, futbol ayakkabısı var, antrenman saati var. Bir taraftan imkânlar genişliyor; diğer taraftan bu imkânların nasıl kullanılacağı giderek daha fazla önceden belirleniyor. Burada ilginç bir paradoks ortaya çıkıyor: Çocuğun olanakları genişlerken kendi hareket alanı daralabiliyor. Çünkü kural yalnızca oyunu mümkün kılan şey değildir; aynı zamanda hareketin sınırını da belirler. Kurallar önceden konulduğunda çocuk onların içerisinde hareket eder. Oysa eski oyunun dağınıklığı yalnızca bir eksiklik değildi. Çocuklar tam da o belirsizliğin içinde kural koymayı, kural değiştirmeyi, haksızlık yapmayı, haksızlığa uğramayı, itiraz etmeyi, pazarlık etmeyi ve bozulan ilişkiyi yeniden kurmayı öğreniyorlardı. Burada başka bir paradoks daha ortaya çıkıyor. Bir taraftan çocukluğu özgürleştirdiğimizi, eski otoriter ve askerî disiplin biçimlerinden uzaklaştırdığımızı düşünüyoruz; diğer taraftan çocukların hayatı hiç olmadığı kadar biçimlendirilmiş, sınıflandırılmış ve standartlaştırılmış durumda. Bunu spor üzerinden bile görmek mümkün. Eskiden çocuk üzerindeki elbiseyle sokağa çıkar, bulduğu boşlukta top oynardı. Bugün futbolun forması başka, basketbolun forması başka, voleybolun forması başka. Ayakkabısından çorabına kadar her sporun kendine özgü bir kıyafeti, mekânı, zamanı, kuralları ve otoritesi var. Bir taraftan üniformadan ve askerî disiplin fikrinden uzaklaşıyoruz; diğer taraftan üniformanın mantığı başka biçimlerde yeniden hayatımıza giriyor. Üstelik bu standartlaşma artık ulusal değil, küresel. Şili’de futbol oynayan bir çocukla Güney Kore’de futbol oynayan bir çocuk, birbirlerinden binlerce kilometre uzakta yaşamalarına rağmen benzer sahalarda, benzer formalarla ve aynı uluslararası kurallara göre oynuyorlar. Bir bakıma birbirlerinden hiç olmadığı kadar uzaktalar ve aynı zamanda hiç olmadığı kadar birbirlerine benziyorlar. İşte tam burada Amerikalı sosyolog George Ritzer’in 1995’te Almancada Die McDonaldisierung der Gesellschaft adlı kitabında geliştirdiği “McDonaldlaştırma” kavramından söz etmek istiyorum… Ritzer, McDonald’s’ı yalnızca bir fast-food zinciri olarak ele almaz. Onu modern toplumda giderek yaygınlaşan bir örgütlenme ve rasyonelleşme biçiminin modeli olarak kullanır. Bu sistemin temel özellikleri verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik ve kontroldür. Dünyanın neresinde olursanız olun mümkün olduğunca benzer bir deneyimle karşılaşmanız amaçlanır. Menü standartlaşır, ürün standartlaşır, hizmet standartlaşır, hatta tat bile mümkün olduğunca standartlaştırılır. İstanbul’da, Berlin’de ya da dünyanın başka bir şehrinde bir McDonald’s’a girdiğinizde aşağı yukarı neyle karşılaşacağınızı bilirsiniz. Ritzer’in asıl dikkat çektiği şey ise bu mantığın restoranın dışına taşmasıdır. Aynı standartlaştırma ve öngörülebilirlik ilkeleri giderek çalışma hayatına, eğitime, tüketime, eğlenceye ve gündelik hayatın başka alanlarına yayılır. Bugünden baktığımızda hayatın çok daha geniş alanlarının McDonaldlaştığını söylemek mümkün. Oyunlarımız McDonaldlaşıyor. Eskiden çocuklar kendi oyunlarını kendileri kurarken bugün aynı kutu oyunu Güney Kore’de de, Amerika’da da, Rusya’da da, Almanya’da da, Türkiye’de de oynanıyor. Kuralları çocuklar koymuyor; kutunun içinden çıkıyor. Oyunun nasıl başlayacağı, nasıl ilerleyeceği ve nasıl sona ereceği büyük ölçüde önceden belirlenmiş durumda. Spor McDonaldlaşıyor. Dünyanın farklı yerlerindeki çocuklar aynı kurallarla, benzer sahalarda, benzer formalarla ve benzer antrenman sistemleri içinde spor yapıyor. Hatta bedenlerimizin bile McDonaldlaştığından söz edebiliriz. Dudaklarımız birbirine benziyor, burunlarımız birbirine benziyor, yüzlerimiz küresel ölçekte dolaşıma giren benzer estetik idealler doğrultusunda biçimlendiriliyor. Dünyanın birbirinden çok uzak şehirlerinde insanlar aynı yüzlere bakıyor, benzer bedenleri arzuluyor ve benzer müdahalelerle kendilerini bu modellere yaklaştırmaya çalışıyorlar. Buradaki tuhaflık şu: Çağımız belki de hiçbir çağın olmadığı kadar bireysellikten, özgürlükten, farklılıktan ve çoğulculuktan söz ediyor. Herkesin kendisi olması, kendi tarzını bulması, kendi bedenine ve kendi hayatına karar vermesi gerektiği söyleniyor. Fakat aynı anda insanların kıyafetleri, bedenleri, oyunları, eğlenceleri, yedikleri, içtikleri ve boş zamanlarını geçirme biçimleri küresel ölçekte birbirine benziyor. Çeşitlilik söylemi büyürken biçimler standartlaşıyor. Belki de çağımızın temel paradokslarından biri burada: İnsana sürekli “kendin ol” deniliyor; fakat kendisi olabileceği biçimler giderek daha fazla önceden hazırlanmış olarak önüne konuluyor. Her oyun oynama kılavuzuyla satılıyor. Ve her ülkede aynı kuralla oynanaıyor… Çocuklukta da benzer bir şey oluyor. Çocuğun elindeki imkânlar çoğalıyor, seçenekleri artıyor, eski yasakların bir kısmı ortadan kalkıyor. Fakat çocuk kendi oyununu kurmak yerine giderek kendisi için kurulmuş oyunlardan birini seçiyor. Böylece özgürlüğün anlamında da sessiz bir değişiklik meydana geliyor: Özgürlük, kendi dünyasını yaratma imkânından, önceden hazırlanmış seçenekler arasından seçim yapma imkânına doğru kayıyor. Belki de bu nedenle bugünkü çocukluğu yalnızca “daha özgür” ya da “daha baskıcı” diye tarif etmek yeterli değil. Asıl soru başka yerde duruyor: Çocuğun seçenekleri çoğalırken, kendi seçeneğini yaratabileceği boşluklara ne oldu? Modern oyuncaklar… Bir puzzle’ın hangi parçasının nereye geleceği bellidir. Ortaya çıkacak resim daha oyuna başlamadan önce belirlenmiştir. Model uçak setinin kullanım kılavuzu hangi parçanın hangi sırayla takılacağını gösterir. Lego gibi yaratıcı olduğunu düşündüğümüz oyuncaklarda bile kutudan çoğu zaman yapılması gereken nesnenin ayrıntılı şeması çıkar. Elbette çocuk bu kuralları bozabilir. Zaten çocuk olmanın güzel taraflarından biri de budur. Çocuk kaydıraktan birkaç kez aşağı kaydıktan sonra bir süre sonra ters yönden yukarı çıkmayı dener. Kendisine sunulan yapıyı yalnızca kullanmak istemez; onu dönüştürmek ister. İnsan olmanın temel özelliklerinden biri de bu: İnsan yalnızca dünyaya uyum sağlayan bir canlı değil. Dünyayı kendi ihtiyaçlarına göre dönüştürendir de. Fakat günümüzde çocuklara sunduğumuz alanların önemli bir kısmı, çocuğun dünyayı değiştirmesinden çok çocuğun hazır dünyaya uyum sağlamasını bekliyor. Devam edecek…