Çiftçi üretiyor ama kazanamıyor!

Toprağı bereketli, çiftçisi çalışkan bir ülkede gıda pahalı, üretici yoksulsa burada ciddi bir tarım politikası sorunu var demektir.

Türkiye, tarım ülkesi olmanın avantajlarını mı kaybediyor, yoksa sahip olduğu bu büyük potansiyeli doğru değerlendiremiyor mu?

Bu sorunun cevabını anlamak için uzun raporlara, kalın dosyalara, masa başında hazırlanan ekonomik değerlendirmelere her zaman ihtiyaç yok. Bazen bir üzüm bağına girmek, çiftçinin yüzüne bakmak ve bir kasa ürünün kaça satıldığını sormak yeterlidir.

Çünkü Türkiye'de tarımın yaşadığı sıkıntı, en yalın hâliyle tarlada görülüyor.

Üretici aylarca emek veriyor. Buduyor, ilaçlıyor, suluyor, gübreliyor.

Mazot alıyor, işçi tutuyor, borçlanıyor.

Hasat zamanı geldiğinde ise karşısına çıkan fiyat, yaptığı masrafı bile karşılamayabiliyor.

İşte asıl sorun burada başlıyor: Çiftçi üretiyor ama kazanamıyor!

Bir kilo ürünü, bir litre mazotun gerisinde kalıyor!

Üstelik burada yalnızca mazottan söz ediyoruz.

Gübre, ilaç, sulama, elektrik, işçilik, nakliye, ambalaj ve diğer üretim giderleri de hesaba katıldığında üreticinin yükü daha da ağırlaşıyor.

Bir de hasat maliyeti var.

Ancak değişmeyen gerçek şudur: Üretici, artan maliyetler karşısında satış fiyatının yetersiz kaldığını söylüyor.

Çiftçinin sorusu çok açık:

Ben bu ürünü üretmek için harcadığım parayı kazanamayacaksam neden üretmeye devam edeyim?

Bu soruya verilecek cevap, Türkiye'nin gelecekte ne yiyeceğini de yakından ilgilendiriyor.

Tarladaki hesapla marketteki fiyat neden farklı?

Tüketici pazarda ve markette yüksek fiyatlarla karşılaşıyor. Üretici ise ürününü maliyetine yakın, hatta bazen maliyetinin altında satmak zorunda kaldığını anlatıyor.

O zaman ortada cevaplanması gereken önemli bir soru var: Tüketicinin pahalıya aldığı ürünün parasından üretici neden yeterince pay alamıyor?

Elbette bu farkın tamamını aracılara bağlamak doğru olmaz.

Nakliye, depolama, fire, ambalaj, komisyon, finansman ve perakende giderleri de fiyatın oluşumunda etkili.

Ancak ürünün tarladan sofraya uzanan yolculuğunda oluşan fiyat farkı şeffaf biçimde incelenmeli.

Üreticinin eline geçen fiyatla tüketicinin ödediği fiyat arasındaki makasın nerede ve neden açıldığı ortaya konulmalı.

Çünkü üretici para kazanamıyor, tüketici pahalıya tüketiyorsa mevcut sistemin her iki tarafı da koruyamadığı açıktır.

Tarım politikalarının amacı yalnızca tarlada üretim yapılmasını sağlamak olmamalı.

Üreticiye sürdürülebilir bir kazanç, tüketiciye de makul fiyatlarla gıdaya erişim imkânı sunulmalı.

Gençler neden çiftçilikten uzaklaşıyor?

Tarımın geleceği açısından belki de en önemli tehlike, çiftçi nüfusunun yaşlanmasıdır.

Yıllarca tarlada çalışmış bir üreticinin çocukları büyüyor. Ancak babasının ya da dedesinin yaptığı işi devralmak yerine şehirde, sanayide, fabrikada iş arıyor.

Neden?

Çünkü gençler de hayatlarını kurmak, düzenli gelir elde etmek ve geleceğini planlamak istiyor. Bir yıl ürün para ederken diğer yıl maliyetini bile karşılayamayan bir üretim düzeninde gelecek kurmak kolay değil.

Genç bir insan, asgari ücretle de olsa düzenli maaş alabileceği bir işi, ne kazanacağını bilemediği çiftçiliğe tercih edebiliyor.

Tarımın gençleşmesini istiyorsak gençlere yalnızca'Köyünü terk etme, toprağına sahip çık' demek yetmez.

Onlara kazanabilecekleri, plan yapabilecekleri ve emeklerinin karşılığını alabilecekleri bir üretim modeli sunmak gerekir.

Çiftçilik, mecburiyetten sürdürülen bir uğraş değil, geleceği olan bir meslek hâline gelmelidir.

Çiftçinin tarlası neden krediye teminat oluyor?

Üretim yapmak isteyen çiftçinin çoğu zaman finansmana ihtiyacı var.

Tohum, gübre, ilaç, mazot ve işçilik giderleri hasattan çok önce ödeniyor. Gelir ise ürün satıldığında elde ediliyor.

Yani çiftçi, daha para kazanmadan harcama yapmak zorunda.

Kredi için teminat istendiğinde tarlasını ipotek ettirmek zorunda kalan üretici, bir de doğal afet riskiyle karşı karşıya kalıyor.

Dolu, don, sel, kuraklık ya da hastalık nedeniyle ürün zarar gördüğünde gelir beklentisi ortadan kalkabiliyor.

Sigorta kapsamı ve hasar tespitine ilişkin anlaşmazlıklar da üreticinin mağduriyetini artırabiliyor.

Sigorta sistemi, çiftçinin riskini azaltmak için var.

Ancak üretici, yaşadığı zararın poliçe kapsamında olup olmadığını ve ne kadar ödeme alacağını açık biçimde bilmeli.

Hasar tespitleri şeffaf, itiraz mekanizmaları etkili olmalı.

Çiftçinin krediye erişimi kolaylaştırılırken borç nedeniyle üretim aracını ve toprağını kaybetme riski de göz ardı edilmemeli.

Çünkü toprağını kaybeden çiftçi yalnızca bir mülkünü değil, üretim yapma imkânını da kaybedebilir.

Türkiye'nin tarımda ihtiyacı olan şey, her yıl değişen koşullara göre günü kurtarmaya çalışan bir anlayış yerine uzun vadeli ve öngörülebilir bir üretim politikasıdır.

Maliyetleri dikkate alan destekleme politikaları oluşturulmalı.

Destekler üretim sezonundan önce açıklanmalı ve çiftçi ne zaman, hangi şartlarla destek alacağını bilmeli.

Alım garantisi ve sözleşmeli üretim yaygınlaştırılmalı.

Ancak çiftçinin karşısına tek alıcıya bağımlı olduğu, fiyatın ve şartların üretici aleyhine belirlendiği bir sistem çıkarılmamalı.

Sözleşmeler şeffaf olmalı, üreticinin hakları güvence altına alınmalı.

Kooperatifçilik güçlendirilmeli.

Üreticiler ürünlerini ortak depolayabilmeli, işleyebilmeli, pazarlayabilmeli ve pazarlık güçlerini artırabilmeli.

Soğuk hava depoları ve lisanslı depoculuk geliştirilmelidir.

Ürününü hasat zamanı elinden çıkarmak zorunda kalan çiftçinin pazarlık gücü artırılmalı.

Depolama ve finansman imkânları ürünün niteliğine uygun şekilde tasarlanmalı.

Tarımsal krediler üretim takvimine uygun hâle getirilmeli.

Hasat döneminde geri ödeme imkânı sunan, öngörülebilir ve sürdürülebilir finansman modelleri oluşturulmalı.

Çiftçiyi korumak, geleceği korumaktır

Bir ülkenin çiftçisi toprağını ekip biçmekten vazgeçiyorsa, gençleri tarımdan uzaklaşıyorsa, üretici maliyetlerini karşılayamamaktan şikâyet ediyorsa burada üzerinde ciddi biçimde düşünülmesi gereken bir sorun var demektir.

Çiftçinin her istediğinin koşulsuz karşılanması mümkün olmayabilir. Tarımda da kaynakların verimli kullanılması, verimliliğin artırılması ve piyasa koşullarının dikkate alınması gerekir.

Ancak bütün risklerin üreticinin omuzlarına bırakılması da sürdürülebilir değildir.

Çiftçi üretmeden tarım olmaz. Tarım olmadan gıda güvencesi sağlanamaz. Gıda güvencesi olmadan da güçlü bir gelecek kurulamaz.

İktidarın görevi, üreticinin sorunlarını yalnızca dinlemek değil, ölçülebilir ve kalıcı çözümler üretmektir. Muhalefetin görevi ise eleştirinin yanında uygulanabilir politikalar ortaya koymaktır.

Bugün sorulması gereken soru şudur:

Türkiye, çiftçisinin alın terini koruyacak, üreticisine kazandıracak ve tüketicisine uygun fiyatla gıda sağlayacak bir tarım düzenini ne zaman kuracak?