ABD yönetiminde İran çatlağı derinleşiyor, Vance devre dışı mı?

ABD Başkanı Donald Trump'ın İran politikasına ilişkin son açıklamaları, Washington yönetimindeki görüş ayrılıklarını daha görünür hale getirdi. İran'la diplomatik çözüm arayışlarında aktif görev üstlenen Başkan Yardımcısı JD Vance'in müzakere sürecinden uzaklaştırılması ve iç siyasete yönlendirilmesi, ABD'nin Tahran politikasında yeni bir döneme girildiğine ilişkin tartışmaları beraberinde getirdi.

Trump, Vance'e Demokratların yönettiği kent ve eyaletlerdeki yolsuzluk iddialarına odaklanması talimatını verdi. ABD Başkanı, Truth Social hesabından yaptığı açıklamada İran'la yeni bir anlaşmaya ihtiyaç duymadıklarını savundu.

Trump, İran'la anlaşma ihtiyacının ortadan kalktığını ileri sürerek yüz milyarlarca dolarlık varlık ve Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrol konusunda da dikkat çeken ifadeler kullandı. Bu açıklama, ABD'nin İran'la yürüttüğü diplomatik girişimlerin geleceğine ilişkin soru işaretlerini artırırken Vance'in dış politika dosyasındaki rolünün değiştiğini ortaya koydu.

Trump'tan İran müzakerelerini ikinci plana atan karar

Trump'ın Vance'e verdiği yeni görev, İran'la diplomatik temasların yeniden başlatılması için yürütülen girişimlerin önüne yeni bir belirsizlik getirdi.

ABD Başkan Yardımcısı, son dönemde İranlı yetkililer ve arabulucu ülkelerle temasları sürdürerek tarafları yeniden müzakere masasına döndürmeye çalışıyordu. Katar ve Pakistan üzerinden yürütülen diplomatik girişimlerde aktif rol alan Vance, doğrudan görüşmelerin yeniden başlaması için de çeşitli temaslarda bulunmuştu.

Ancak Trump'ın son açıklamasıyla birlikte Vance'in öncelikli gündeminin değişmesi istendi. Başkan Yardımcısının Demokrat yönetimindeki bölgelerdeki yolsuzluk ve suç iddialarına yönlendirilmesi, İran dosyasındaki sorumluluğunun geri plana alınması şeklinde değerlendiriliyor.

ABD yönetiminin İran'la yeni bir anlaşmaya ihtiyaç olmadığı yönündeki açıklaması da diplomatik çözüm arayışlarının geleceğine ilişkin belirsizliği artırdı.

Washington'daki görüş ayrılıklarının arka planında Cumhuriyetçilerin ara seçimlerde yaşadığı kayıplar da bulunuyor.

4 Kasım'da gerçekleştirilen ara seçimlerin ardından Cumhuriyetçi Parti içerisinde savaşın siyasi ve ekonomik maliyetleri tartışılmaya başlandı. İran savaşının seçmenler üzerindeki etkisi ve artan yaşam maliyetleri, parti içindeki değerlendirmelerin merkezinde yer aldı.

JD Vance de seçim sonuçlarının ardından yaptığı açıklamalarda İran savaşının Cumhuriyetçilerin yaşadığı yenilgide önemli rol oynadığını savundu.

Vance, X hesabından yaptığı paylaşımda seçim kayıplarının nedenlerinden birinin savaş olduğunu belirterek önümüzdeki altı yıl boyunca Senato'nun kaybedilmesinin bu çatışmaya değip değmeyeceğinin sorgulanması gerektiğini ifade etti.

Başkan Yardımcısının bu çıkışı, ABD'nin İran politikasına yönelik eleştirilerin yalnızca muhalefetle sınırlı olmadığını gösterdi. Cumhuriyetçi Parti içerisinde de savaşın devam etmesinin siyasi sonuçlarına ilişkin tartışmaların yoğunlaştığı görüldü.

Vance'in savaşın maliyetlerine dikkat çeken açıklamaları, bazı ABD medya kuruluşlarında Trump'ın İran politikasından siyasi olarak uzaklaşma girişimi şeklinde yorumlandı.

Trump yönetiminde askeri seçenek konusunda farklı yaklaşımlar

ABD yönetiminde İran'a yönelik askeri operasyonların geleceği konusunda da farklı değerlendirmeler bulunuyor.

Dışişleri Bakanı Marco Rubio, İran üzerindeki ekonomik baskının sonuç verdiğini savunarak geniş kapsamlı yeni askeri operasyonlara ihtiyaç olmadığını belirtiyor. Rubio, yaptırımların ve ekonomik baskının sürdürülmesi gerektiği görüşünü dile getiriyor.

Trump ise İran'a yönelik yeni saldırı ihtimalini zaman zaman düşük gösterse de askeri seçeneği tamamen dışlamıyor. ABD Başkanı, bir yandan çatışmaların yeniden başlamasına sıcak bakmadığı yönünde mesajlar verirken diğer yandan İran'ın enerji altyapısı ve üretim tesislerine yönelik sert tehditlerde bulunuyor.

Trump, Körfez ülkelerinin de yeni saldırıların şimdilik durdurulmasını istediğini açıklamıştı. Suudi Arabistan, Katar, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn'in mevcut durumun korunmasını tercih ettiğini söyleyen Trump, bu talepler olmasaydı yeni saldırılar düzenleyebileceğini ifade etmişti.

Bu tablo, Washington'ın İran karşısında diplomatik baskı, ekonomik yaptırımlar ve askeri seçenekler arasında nasıl bir yol izleyeceği konusundaki belirsizliği koruyor.

Vance'in İran dosyasındaki geçmişi dikkat çekiyor

JD Vance, ABD ile İran arasında diplomatik çözüm arayışlarının önemli isimlerinden biri olarak öne çıkmıştı.

Başkan Yardımcısı, nisan ayında Pakistan'ın başkenti İslamabad'da gerçekleştirilen ABD-İran görüşmelerinde Amerikan heyetine başkanlık etti. Görüşmelerde Trump'ın damadı Jared Kushner ve özel temsilci Steve Witkoff da yer aldı.

Vance, haziran ayında taraflar arasında çatışmaları durdurmayı amaçlayan mutabakatın oluşturulmasında da rol üstlendi. Ancak İran'ın nükleer programı ve Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolüne ilişkin anlaşmazlıklar, sürecin ilerlemesini zorlaştırdı.

Başkan Yardımcısı, daha sonraki dönemde İsviçre'de gerçekleştirilen doğrudan temaslara liderlik etti. Katar ve Pakistanlı arabulucularla yürüttüğü görüşmelerle diplomatik sürecin devam etmesi için çalıştı. Ayrıca birkaç hafta önce İran Ulusal Yüksek Güvenlik Konseyi Genel Sekreteri Muhsin Rızai'ye bir mektup göndererek doğrudan görüşme talebinde bulundu.

Trump'ın da bu temas girişimine onay verdiği bildirilmişti. Ancak son açıklamayla birlikte Vance'in İran müzakerelerindeki rolü belirsizliğe girdi.

Hegseth'in görev geleceği de tartışma konusu

İran savaşının ABD iç siyasetindeki etkileri yalnızca JD Vance ile sınırlı kalmadı. Savunma Bakanı Pete Hegseth'in görevini sürdürüp sürdüremeyeceği de Washington'daki tartışmalar arasında yer aldı. ABD medyasında yer alan haberlere göre bazı Cumhuriyetçi milletvekilleri ve yardımcıları, seçim yenilgisinin sorumluluğunda Hegseth'in de payı bulunduğunu düşünüyor.

Savunma Bakanı, askeri zaferin kısa sürede elde edilebileceği yönünde iyimser bir tablo çizmekle ve savaş sonrasına ilişkin açık bir çıkış planı ortaya koyamamakla eleştiriliyor.

Temsilciler Meclisi'nde Hegseth hakkında hazırlanabilecek azil maddelerine ilişkin oylama ihtimali de gündeme geldi. Trump ise savunma bakanına desteğini sürdürüyor. ABD Başkanı, Hegseth'i görevde tutmaya kararlı olduğunu belirterek kendisine yönelik eleştirileri anlamadığını ifade etti.

Uzmanlar ABD'nin İran politikasındaki çıkmazına dikkat çekiyor

Çin Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü uzmanı Su Xiaohui, Çin Medya Grubu'na yaptığı değerlendirmede ABD yönetiminin İran politikası nedeniyle siyasi baskıyla karşı karşıya olduğunu belirtti. Su'ya göre Hegseth'in görevden alınması ihtimali, Cumhuriyetçi Parti içerisindeki ayrışmaların ve Trump yönetimi üzerindeki baskının boyutunu gösteriyor.

Uzman, savunma bakanının görevden alınmasının parti içindeki bazı eleştirileri hafifletebileceğini ancak tartışmaların doğrudan Trump'ın kararlarına yönelmesine de neden olabileceğini ifade etti.

Su, ara seçim sonuçlarının ABD'nin İran politikasında kısa vadede köklü bir değişiklik yaratmasının beklenmediğini belirterek Hürmüz Boğazı'ndan güvenli geçiş ve İran'ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoklarının Washington açısından önemini koruduğunu söyledi.

İran'dan ateşkes ve yaptırımların kaldırılması teklifi

Washington'daki tartışmalar sürerken Tahran yönetimi de diplomatik çözüm için kendi şartlarını gündemde tutuyor. İran Meclis Başkanı ve başmüzakereci Muhammed Bakır Kalibaf, Al Jazeera'ya verdiği röportajda Katar aracılığıyla ABD'ye yedi maddelik bir ateşkes ve Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması teklifinin iletildiğini açıkladı.

Kalibaf, Washington'ın resmi yanıtının beklendiğini belirterek müzakere sürecinde kararın ABD'ye ait olduğunu ifade etti.

İran'ın teklifinde öne çıkan talepler şöyle sıralandı:

ABD'nin İran limanlarına yönelik deniz ablukasını kaldırmasıEkonomik yaptırımların sona erdirilmesiİran'ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasıTüm cephelerde çatışmaların durdurulmasıSavaşın sona erdiğinin resmen ilan edilmesi

Washington ise İran'ın nükleer programına ilişkin bir anlaşma sağlanmadan bu taleplerin kabul edilmesine sıcak bakmıyor. Tahran yönetimi ise nükleer meselenin diğer başlıklardan ayrı ele alınmasını istiyor.

Tarafların önceliklerinin farklılaşması, ateşkes ve kalıcı anlaşma arayışlarının önündeki temel engeller arasında bulunuyor.

Hürmüz Boğazı'nda gerilim ve karşılıklı suçlamalar sürüyor

ABD ile İran arasındaki diplomatik anlaşmazlığın en önemli başlıklarından biri Hürmüz Boğazı olmaya devam ediyor. Dünya petrol sevkiyatının yaklaşık beşte birinin gerçekleştirildiği stratejik su yolunda yaşanan gelişmeler, küresel enerji piyasalarını da etkiliyor.

İran Meclis Başkanı Kalibaf, boğazın uluslararası statüsüne ilişkin değerlendirmesinde bölgenin İran ve Umman'ın karasularından geçtiğini savundu. Kalibaf, 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin Hürmüz Boğazı için geçerli olmadığını ileri sürdü.

Tahran yönetimi, kendi belirlediği güzergâh dışında boğazın güney koridorundan geçmeye çalışan bazı gemilerin saldırıya uğradığını veya alev aldığını bildirdi. İran, onay verdiği gemilere kıyılarına daha yakın olan kuzey güzergâhını kullanmaları yönünde talimat verdi.

İran'ın açıklamasına göre son 12 günde en az 12 petrol tankeri saldırıların hedefi oldu. Deniz trafiğindeki aksamalar, bölgedeki güvenlik risklerinin devam ettiğini ortaya koydu.

ABD ile İran arasında yeni bir müzakere süreci mümkün mü?

Trump'ın Vance'i İran dosyasından uzaklaştırmaya yönelik talimatı, ABD'nin diplomatik çözüm arayışlarının nasıl devam edeceği sorusunu gündeme getirdi. İran'ın ateşkes, yaptırımların kaldırılması ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması yönündeki talepleri ile Washington'ın nükleer program konusundaki ısrarı arasındaki görüş ayrılıkları henüz giderilmiş değil.

Hürmüz Boğazı'ndaki gerilim, karşılıklı askeri açıklamalar ve ABD yönetimindeki farklı yaklaşımlar da süreci daha karmaşık hale getiriyor.

Trump'ın İran'la anlaşmaya ihtiyaç olmadığını açıklaması ve Vance'e iç siyasete yönelme talimatı vermesi, diplomatik temasların geleceği açısından yeni bir belirsizlik yarattı. Washington'ın ekonomik baskıyı sürdürme, müzakereleri yeniden başlatma veya askeri seçenekleri gündemde tutma yaklaşımlarından hangisine ağırlık vereceği ise henüz netleşmedi.