COP31’in İlk Kararları Türkiye ve Dünya İçin Ne Anlama Geliyor?

Katılan taraflar ve ilk kararlar ile konferansın Türkiye ve dünya açısından önemi

Antalya’da COP31’in açılışında taraflar çalışma gündemlerini ve teknoloji, kapasite geliştirme ve idari işlere ilişkin bir dizi metni kabul etti. Türkiye, iklim risklerine karşı sağlık sistemlerini güçlendirmek için uluslararası bir girişim başlattı.

12 Kasım itibarıyla konferansın genel sonuç kararı üzerindeki görüşmeler sürüyor. [1–3, 24]

Antalya EXPO Merkezi’ndeki konferans 9 Kasım’da açıldı. Takvimde kapanış 20 Kasım. Aynı konferans çatısı altında BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi tarafları COP31’de, Kyoto Protokolü tarafları CMP21’de, Paris Anlaşması tarafları CMA8’de toplanıyor.

Uygulama ile bilimsel ve teknolojik danışmanlıktan sorumlu iki yardımcı organ da Antalya’da çalışıyor. Açılışta kabul edilen metinler, ilgili oldukları sözleşme veya anlaşmanın karar kayıtlarına giriyor. [1]

Türkiye ve Avustralya’nın görevleri

Türkiye konferansa ve Liderler Zirvesi’ne ev sahipliği yapıyor. COP31 Başkanı Murat Kurum, konferansın siyasi temsilini ve Türkiye’nin başkanlık görevlerini yürütüyor. Avustralya’nın İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen, iki ülkenin mutabakatı uyarınca müzakerelere başkanlık ediyor.

Türkiye aynı zamanda, hükümetlerin yanı sıra kentlerin, şirketlerin ve sivil toplumun katılabildiği İklim Eylem Gündemi’ne liderlik ediyor. [1, 5]

Antalya’da ilk dört gün

Tarih

Doğrulanan gelişme

9 Kasım

10 Kasım

Başkanlığın sonuç kararı istişareleri başladı. Uluslararası Enerji Ajansı enerji sistemlerinin dayanıklılığına ilişkin gözlemevini duyurdu. [2, 6]

11 Kasım

Antalya Liderler Zirvesi’nin ilk günü yapıldı. Ulusal açıklamalar, temiz enerji ve elektrifikasyon görüşmeleri ile sonuç kararı istişareleri sürdü. [2, 7]

12 Kasım

Liderler Zirvesi’nin ikinci günüydü. Karbondioksit dışındaki sera gazlarına ilişkin zirvede finansman taahhütleri açıklandı. Başkanlık dağlar ve iklim değişikliği konusunda istişare yürüttü. [2, 4, 7]

KATILIM / RESMÎ GEÇİCİ KAYIT

COP31’e hangi ülkeler kayıt yaptırdı

UNFCCC’nin 10 Kasım tarihli geçici yüz yüze katılım listesinde Avrupa Birliği dâhil 194 taraf yer alıyor. Tarafların bildirdiği temsilciler ve ek kontenjanlar birlikte sayıldığında 34.809 kayıt bulunuyor. Bu sayı, ülke ve AB delegasyonlarına ait ön kayıtları kapsıyor. Fiilî katılım, konferansın kesin kayıtlarıyla belirleniyor. [22]

Kayıt sayısı en yüksek delegasyonlar Türkiye (2.950), Brezilya (1.994), Nijerya (1.506), Çin (1.021), Endonezya (978) ve Avustralya (835) oldu. Avrupa Birliği için 271, Kırgızistan için 167 kayıt bulunuyor. ABD, Afganistan, İsrail ve Myanmar’ın adı bu geçici listede taraf delegasyonu olarak yer almıyor. [22]

Liderler Zirvesi’nin 11–12 Kasım’daki konuşmacı programı ayrı bir kayıt. Programda, ev sahibi Türkiye’nin yanı sıra Azerbaycan, Brezilya, Çin, Birleşik Krallık, Kırgızistan, Özbekistan, Bangladeş ve Tuvalu gibi ülkelerin temsilcileri ile Avrupa Komisyonu yer aldı. [7, 23]

Geçici kayıttaki 194 taraf

A–F Almanya, Andorra, Angola, Antigua ve Barbuda, Arjantin, Arnavutluk, Avrupa Birliği, Avustralya, Avusturya, Azerbaycan, Bahamalar, Bahreyn, Bangladeş, Barbados, Belarus, Belçika, Belize, Benin, Bhutan, Birleşik Arap Emirlikleri, Birleşik Krallık, Bolivya, Bosna-Hersek, Botsvana, Brezilya, Brunei, Bulgaristan, Burkina Faso, Burundi, Cabo Verde, Cezayir, Cibuti, Cook Adaları, Çad, Çekya, Çin, Danimarka, Doğu Timor, Dominika, Dominik Cumhuriyeti, Ekvador, Ekvator Ginesi, El Salvador, Endonezya, Eritre, Ermenistan, Estonya, Esvatini, Etiyopya, Fas, Fiji, Fildişi Sahili, Filipinler, Filistin Devleti, Finlandiya, Fransa.

G–K Gabon, Gambiya, Gana, Gine, Gine-Bissau, Grenada, Guatemala, Guyana, Güney Afrika, Güney Kore, Güney Sudan, Gürcistan, Haiti, Hırvatistan, Hindistan, Hollanda, Honduras, Irak, İran, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre, İtalya, İzlanda, Jamaika, Japonya, Kamboçya, Kamerun, Kanada, Karadağ, Katar, Kazakistan, Kenya, Kıbrıs, Kırgızistan, Kiribati, Kolombiya, Komorlar, Kongo Cumhuriyeti, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Kosta Rika, Kutsal Makam, Kuveyt, Kuzey Kore, Kuzey Makedonya, Küba.

L–S Laos, Lesotho, Letonya, Liberya, Libya, Lihtenştayn, Litvanya, Lübnan, Lüksemburg, Macaristan, Madagaskar, Malavi, Maldivler, Malezya, Mali, Malta, Marshall Adaları, Mauritius, Meksika, Mısır, Mikronezya Federal Devletleri, Moğolistan, Moldova, Monako, Moritanya, Mozambik, Namibya, Nauru, Nepal, Nijer, Nijerya, Nikaragua, Niue, Norveç, Orta Afrika Cumhuriyeti, Özbekistan, Pakistan, Palau, Panama, Papua Yeni Gine, Paraguay, Peru, Polonya, Portekiz, Romanya, Ruanda, Rusya, Saint Kitts ve Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent ve Grenadinler, Samoa, San Marino, Sao Tome ve Principe, Senegal, Seyşeller, Sırbistan, Sierra Leone, Singapur, Slovakya, Slovenya, Solomon Adaları, Somali, Sri Lanka, Sudan, Surinam, Suriye, Suudi Arabistan.

Ş–Z Şili, Tacikistan, Tanzanya, Tayland, Togo, Tonga, Trinidad ve Tobago, Tunus, Tuvalu, Türkiye, Türkmenistan, Uganda, Ukrayna, Umman, Uruguay, Ürdün, Vanuatu, Venezuela, Vietnam, Yemen, Yeni Zelanda, Yunanistan, Zambiya, Zimbabve.

AÇILIŞ OTURUMLARI / KARARLAR

12 Kasım itibarıyla kabul edilen kararlar

Açılış genel kurullarında hem konferansın çalışma düzeni hem de Bonn’daki hazırlık oturumundan Antalya’ya iletilen bazı karar metinleri ele alındı. Aşağıdaki tablo, 9 Kasım oturumunda doğrulanabilen adımları gösteriyor. [1, 24]

Başlık

Karar ve kapsamı

Başkanlık

Murat Kurum 9 Kasım’daki açılışta COP31 Başkanı seçildi. [24]

Gözlemci kuruluşlar

COP, Sekretaryanın listesindeki kuruluşları gözlemci olarak kabul etti. [24]

Finansman mekanizması

İklim teknolojileri

COP ve CMA, Teknoloji Yürütme Komitesi ile İklim Teknolojisi Merkezi ve Ağı’nın 2025 ortak raporuna ilişkin metinleri kabul etti. [24]

Kapasite geliştirme

COP ve CMP, gelişmekte olan ülkeler ile ekonomileri geçiş sürecindeki ülkelere yönelik kapasite geliştirme çerçevelerinin gözden geçirilmesine ilişkin metinleri kabul etti. [24]

İdari ve mali konular

COP ve CMP, Sekretaryanın idari, mali ve kurumsal işleyişine ilişkin metinleri kabul etti. CMA, COP’un ilgili kararını onayladı. [24]

Genel sonuç kararı müzakerede

Başkanlık, konferansın genel sonuç kararı için 10 ve 11 Kasım’da istişareler yaptı. 12 Kasım’da BM iklim müzakere sürecinin güçlendirilmesi ve dağlık bölgelerin iklim gündemi üzerine görüşmeler yürütüldü. Sonuç kararı ve diğer müzakere başlıkları için genel kurulda kabul kaydı ve yayımlanan karar metni esas alınacak. [1–2]

LİDERLER ZİRVESİ / TAAHHÜTLER VE GİRİŞİMLER

Antalya’da hangi girişimler duyuruldu

Metan ve diğer sera gazlarına finansman taahhütleri

UNFCCC’nin 12 Kasım duyurusuna göre Çin, Birleşik Krallık ve Brezilya’nın ortak ev sahipliğindeki toplantıda 480 milyon ABD dolarını aşan yeni hayırsever finansman taahhüdü açıklandı. İklim ve Temiz Hava Koalisyonu’nun ilgili programına 25 milyon dolar ek taahhüt bildirildi.

Bu tutarlar etkinlikte açıklanan taahhütleri gösteriyor. Gerçekleşen ödemeleri ve finanse edilen projeleri izlemek için daha sonra uygulama verilerine bakmak gerekecek. [4]

Ayrı bir oturumda UNEP, Kanada, Irak, Kazakistan ve Meksika’da müdahale edilen beş yeni sızıntı vakasının yaklaşık 125 bin ton metana karşılık geldiğini bildirdi. Bu veri, uyduyla saptanan sızıntılara müdahaleyi izleyen programdan geliyor. [20]

Elektrifikasyon ve iklim eyleminin izlenmesi

Türkiye’nin eylülde duyurduğu 35-by-35 girişimi, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarmayı hedefliyor. Hedef ulaşım, binalar ve sanayide elektrik kullanımını kapsıyor. 11 Kasım’daki üst düzey oturum bu girişimi ele aldı.

Elektrifikasyonun emisyonlara etkisini elektrik üretim bileşimi, şebekenin kapasitesi ve kesintilere karşı dayanıklılığı belirleyecek. [6–7]

UNFCCC, 12 Kasım’da şirketlerin, finans kuruluşlarının, kentlerin ve bölgelerin net sıfır planları ile ilerlemelerini açıklayabilmesi için bir şeffaflık çerçevesi başlattı. [4]

Okyanuslar ve Pasifik

Fiji’deki hazırlık toplantısında Pasifik ülkeleri 1,5°C hedefini, iklim finansmanına erişimi ve okyanusların iklim politikasındaki yerini öne çıkardı. Chris Bowen, 12 Kasım konuşmasında Antalya Okyanus Bildirgesi hazırlığında Türkiye’nin liderliğine değindi.

Aynı günün resmî programında Pasifik Dayanıklılık Mekanizması için bir finansman etkinliği yer aldı. Programdaki 1,5 milyar ABD doları, kaynak seferberliği hedefi olarak sunuldu. [7–8]

Fosil yakıt kârlarına vergi çağrısı

Antalya Liderler Zirvesi’nde BM Genel Sekreteri António Guterres, fosil yakıt şirketlerinin olağanüstü kârlarının vergilendirilmesini ve gelirin iklim etkilerine açık ülkelerin toparlanmasına yönlendirilmesini önerdi. [19]

MÜZAKERELER / EMİSYON VE FİNANSMAN

Fosil yakıtlardan uzaklaşma ve 1,5 derece

Dubai’deki COP28’de kabul edilen ilk Küresel Durum Değerlendirmesi, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşılması ve geçişin adil ve planlı yürütülmesi çağrısı yaptı. Antalya’da bu çağrının enerji yatırımlarına ve ulusal politikalara nasıl yansıyacağı tartışılıyor.

Elektrifikasyon, şebeke yatırımları ve metan azaltımı bu tartışmanın uygulama başlıkları. Fosil yakıtların sonuç kararında nasıl ifade edileceği, istişarelerin ardından ortaya çıkacak. [2, 6–7, 9]

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2026 raporunda, mevcut ulusal iklim taahhütlerinin tam uygulanması hâlinde bu yüzyıldaki küresel ısınma yaklaşık 2,6°C olarak hesaplanıyor. UNEP’in 1,5°C eşiğinin en düşük düzeyde aşılmasını öngören senaryosunda küresel sera gazı emisyonlarının 2035’te 2025 düzeyine göre yüzde 45 azalması gerekiyor.

Mevcut ulusal taahhütlerin tam uygulanması aynı tarihte yüzde 11–15’lik düşüş sağlıyor. Bunlar farklı varsayımlara dayanan senaryo sonuçları. [10]

UNFCCC’nin ayrı bir değerlendirmesi, 154 tarafı temsil eden 127 yeni Ulusal Katkı Beyanı’nı (NDC) inceledi. Bu grubun 2019’daki küresel emisyonların yaklaşık yüzde 71’ini temsil ettiğini bildirdi. Ulusal beyanlar, ülkelerin azaltım hedeflerini ve bu hedeflere nasıl ulaşmayı planladıklarını gösteriyor. [21]

İklim finansmanında üç ayrı hedef

Hedef

Kaynağı ve kapsamı

Bakü COP29. Gelişmiş ülkelerin öncülüğünde, gelişmekte olan ülkeler için 2035’e kadar ulaşılması öngörülen yıllık iklim finansmanı hedefi. [11]

Bakü COP29. 2035’e kadar kamu ve özel kaynaklar dâhil tüm kaynaklardan finansmanı büyütme çağrısı. [11]

Uyum finansmanında en az üç kat artış

Belém COP30. 2035’e kadar uyum finansmanını en az üç katına çıkarmak için çaba gösterilmesi çağrısı. [12]

UNEP, gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere aktarılan uluslararası kamu uyum finansmanını 2024 için 28,2–31,7 milyar dolar aralığında hesaplıyor. Gelişmekte olan ülkelerin yıllık uyum ihtiyacının 2035 itibarıyla 305 milyar dolara ulaşabileceğini öngörüyor.

Antalya açısından tutarın yanı sıra kaynağın hangi koşullarla verileceği, kırılgan ülkelerin ona ne kadar hızlı ulaşabileceği ve paranın projelere nasıl aktarılacağı önem taşıyor. [13]

Kayıp ve hasar fonu

Uyum, yaklaşan zararı önleme veya azaltma çabalarını kapsıyor. Kayıp ve hasar finansmanı, iklim etkileri gerçekleştiğinde ortaya çıkan zararlarla başa çıkmaya destek oluyor. UNEP’e göre Kayıp ve Hasara Yanıt Fonu’nun ilk başvuru turunda 342 milyon dolarlık başlangıç bütçesine karşılık 2,8 milyar dolarlık talep oluştu. Fonun raporu ve fona verilecek yönlendirme Antalya’nın resmî gündeminde. [1, 13]

HALK SAĞLIĞI / HASTANELER VE İKLİM RİSKLERİ

Türkiye’nin başlattığı sağlık girişimi

Türkiye’nin Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu ile Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, 9 Kasım Sağlık Günü’nde Antalya Dayanıklı Sağlık Sistemleri Girişimi’ni (AIR) duyurdu. Bağlayıcı yükümlülük getirmeyen gönüllü girişim, ülkelerin sıcak dalgaları, seller ve diğer iklim riskleri karşısında sağlık hizmetlerini sürdürmek için edindiği deneyimleri paylaşmasını amaçlıyor.

DSÖ bünyesindeki İklim ve Sağlıkta Dönüştürücü Eylem İttifakı (ATACH), teknik koordinasyonu üstleniyor. [3, 14]

DSÖ, Antalya’daki girişimi 2025’te COP30’da başlatılan Belém Sağlık Eylem Planı’nın uygulanmasına destek veren bir adım olarak değerlendiriyor. DSÖ’nün 2025 sağlık ve iklim araştırmasına katılan ülkelerin yüzde 90’dan fazlası, ulusal planların uygulanmasında yetersiz finansmanı başlıca engeller arasında gösterdi.

Bu nedenle bir sağlık planının etkisini değerlendirmek için bütçe, görev dağılımı ve sahadaki uygulama verileri önem taşıyor. [14]

Sağlık kuruluşları açısından uygulama

Bir sıcak dalgasında acile başvuru sayısı artarken hastane binalarının soğutma yükü de yükselir. Sel, sağlık kuruluşlarına erişimi ve su ile enerji tedarikini kesintiye uğratabilir. Bir sağlık kuruluşunun dayanıklılığı, afet sırasında hizmeti ne ölçüde sürdürebildiğiyle de ölçülebilir.

Bu açıdan yoğun bakım, diyaliz, ilaç ve aşı soğuk zinciri ile sevk ağının sürekliliği birlikte ele alınabilir. [14–15]

Belém’de kabul edilen uyum göstergelerinin sağlık bölümü, bu konuların bazılarını ölçülebilir hâle getiriyor. Göstergeler arasında iklim tehlikelerine dayanıklı sağlık tesisi oranı, afet sırasında ve sonrasında temel hizmetlere erişim, sağlık çalışanlarının iklim ve sağlık alanında eğitim alması ve kırılgan grupların psikososyal desteğe erişimi bulunuyor.

Antalya’da müzakere edilen konulardan biri, bu göstergelerin ülkelerde nasıl uygulanacağı.