Balıkesir Kıyılarında da Balık Türleri Değişiyor mu?

Balıkesir kıyılarında balık türleri değişiyor mu sorusunun tek bir cevabı yok. Çünkü ilin kuzeyindeki Marmara kıyıları ile batı ve güneybatısındaki Ege kıyıları aynı ekolojik koşullara sahip değil.

Balıkesir’in Ege kıyıları Ayvalık, Gömeç, Burhaniye ve Edremit üzerinden yaklaşık 115,5 kilometrelik bir kıyı hattı oluştururken Marmara kıyıları Bandırma, Erdek, Gönen ve Marmara ilçeleriyle yaklaşık 175 kilometreye ulaşıyor. Böylece Balıkesir toplam 290,5 kilometrelik kıyı uzunluğuyla iki farklı deniz sisteminin kesiştiği önemli bir noktada bulunuyor. Bu coğrafi özellik, Balıkesir’i balık türleri açısından doğal olarak zengin bir konuma getiriyor. Ancak aynı zamanda denizde meydana gelen değişimlerin de farklı biçimlerde hissedilmesine yol açıyor.

Marmara’da Karadeniz ile Ege arasında hareket eden göçmen türlerin davranışları önem kazanırken, Edremit Körfezi ve Ayvalık çevresinde Akdeniz karakterli türlerle daha kuzeyde yaşayan türlerin bir arada bulunması dikkat çekiyor. Dolayısıyla Balıkesir kıyılarındaki değişimi anlamak için yalnızca “hangi balık azaldı?” sorusuna bakmak yeterli değil. Asıl soru, hangi türlerin hangi dönemlerde ve hangi bölgelerde görülmeye başladığı ya da yoğunluğunun değiştiği olmalı.

Balıkların dağılımını belirleyen en önemli çevresel unsurlardan biri deniz suyu sıcaklığı. Bunun yanında besin miktarı, akıntılar, oksijen seviyesi, deniz tabanının yapısı ve av baskısı da türlerin dağılımını etkiliyor.

Türkiye denizlerinde yapılan bilimsel değerlendirmeler, özellikle Marmara ve Karadeniz’de uzun dönemli deniz suyu sıcaklığı artışının balık faunasında değişimlerle ilişkili olabileceğini ortaya koyuyor. 1970-1979 döneminde Marmara ve Karadeniz yüzey sularında ortalama sıcaklık yaklaşık 15,1 derece iken 2010-2019 döneminde Marmara’da ortalama 16,6 dereceye yükselmiş durumda. Araştırmada 1990’lardan itibaren ısınma eğiliminin belirginleştiği ve son dönemde aşırı ısınma fazına geçildiği değerlendiriliyor.

Bu değişimin balıkçılık açısından anlamı oldukça önemli.

Bir balık türü belirli bir sıcaklık aralığında daha rahat beslenebilir, üreyebilir veya göç edebilir. Deniz koşulları değiştiğinde türün bulunduğu alan da değişebilir. Bu, mutlaka türün ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bazen balık başka bir bölgeye kayar, bazen mevsimsel olarak farklı zamanda ortaya çıkar, bazen de daha önce nadir görülen bir tür daha sık karşılaşılır hale gelir.

Balıkçı açısından ise sonuç benzerdir: Daha önce güvenilen mevsimsel ve coğrafi bilgiler değişmeye başlayabilir.

Marmara Denizi’ndeki balıkçılık verileri, tür kompozisyonunun uzun yıllar içinde değişebildiğine ilişkin önemli işaretler taşıyor.

Marmara Denizi Bilim ve Teknik Kurulu raporunda, geçmişte çok bol veya baskın olan türlerin sayısının zaman içerisinde azaldığı, ekonomik değeri bulunan farklı türlerin ise av kompozisyonundaki ağırlıklarının yıllara göre değiştiği belirtiliyor. Raporda hamsi, sardalya, istavrit, palamut-torik, mezgit, lüfer, bakalyorya, çaça, tekir, kefal, kolyoz ve barbunya gibi türler Marmara’daki av yapısının önemli parçaları arasında sıralanıyor.

Aynı raporda dikkat çeken başka bir ayrıntı ise çaça gibi türlerin son 10-15 yıllık süreçte Marmara’da daha belirgin biçimde avlanan türler arasına girmesi.

Bu tür değişimleri yalnızca iklim değişikliğine bağlamak doğru olmaz. Aşırı avcılık, kirlilik, habitat değişimi ve deniz taşımacılığı gibi faktörler de türlerin dağılımını etkileyebiliyor. Ancak deniz suyunun ısınması bu değişkenlerin arasındaki önemli faktörlerden biri olarak öne çıkıyor.

Balıkçıların ağlarında daha önce nadiren karşılaştıkları bir türü görmesi, ilk bakışta denizdeki çeşitliliğin arttığı şeklinde yorumlanabilir. Fakat biyolojik çeşitlilik açısından mesele bu kadar basit değil.

Bir bölgede yeni bir türün görülmesi olumlu da olabilir, sorun yaratıcı da olabilir. Eğer gelen tür ekosistemde daha önce bulunmayan bir rekabet oluşturuyorsa yerli türler üzerinde baskı yaratabilir. Özellikle sıcaklık değişimleriyle birlikte güney kökenli bazı türlerin daha kuzeydeki denizlere doğru yayılması, Akdeniz havzasında uzun süredir araştırılan bir konu.

Marmara Denizi Bilim ve Teknik Kurulu’nun raporunda da deniz suyu sıcaklıklarının artması ve diğer insan kaynaklı etkiler nedeniyle yeni balık türlerinin Marmara’ya girdiği ve dağılımlarının genişlediği belirtiliyor. Raporda son yıllarda Marmara’da kaydedilen türler arasında bazı vatoz türleri, balon balığı, trakonya benzeri türler ve Akdeniz kökenli bazı balıklar da sıralanıyor.

Burada önemli olan, yeni görülen her türün otomatik olarak istilacı veya zararlı kabul edilmemesi.

Bir türün ekosisteme etkisini anlayabilmek için popülasyonunun ne kadar arttığı, hangi türlerle rekabet ettiği, besin zincirindeki yeri ve yerli türler üzerindeki etkisi uzun süreli araştırmalarla ortaya konulmalı.

Balıkesir’in deniz balıkları açısından çeşitliliği oldukça geniş. Marmara ve Ege kıyılarında sardalya, hamsi, istavrit, lüfer, palamut, kefal, uskumru, mercan, sinarit, papalina ve benzeri birçok türle karşılaşılabiliyor. Balıkesir İl Millî Eğitim Müdürlüğü’nün bölgenin doğal özelliklerini anlatan kaynaklarında da ilin iki denize kıyısı bulunması nedeniyle balık türleri bakımından çeşitlilik gösterdiği belirtiliyor. Ancak “Balıkesir’de hangi balıklar var?” sorusuyla “Balıkesir’de hangi balıklar daha fazla görülüyor?” sorusu birbirinden farklı.

Bir türün bölgede bulunması, her yıl aynı yoğunlukta görüldüğü anlamına gelmiyor. Özellikle göçmen balıklarda bu fark çok daha belirgin. Balıkçıların av takvimi büyük ölçüde bu göçlere bağlı olduğu için denizdeki küçük değişimler bile kıyı ekonomisinde hissedilebiliyor.

Edremit Körfezi’nde balıkçılık yapan teknelerin hedef türleri de bu çeşitliliğin boyutunu gösteriyor.

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi tarafından hazırlanan bir akademik çalışmada Edremit Körfezi balıkçılarının hedef türleri arasında barbun, tekir, isparoz, kolyoz, uskumru, lüfer ve palamutun yanı sıra ahtapot, karides, kupa, sarpa, mezgit, iskorpit, dil, karagöz, istavrit, mercan, sardalya, papalina, hamsi, levrek ve sinarit gibi çok sayıda tür sayılıyor. Çalışma, türlerin önemli bölümünün mevsimsel göçler nedeniyle dönemsel olarak avlandığına da dikkat çekiyor.

Bu veri Balıkesir kıyılarındaki tür değişiminin neden yalnızca sıcaklık üzerinden okunmaması gerektiğini gösteriyor. Çünkü balıkçının karşısındaki tablo, sıcaklıkla birlikte akıntının, besin zincirinin, göç yollarının ve av baskısının birlikte oluşturduğu bir sonuç. Dolayısıyla bir balığın belirli bir yıl daha fazla ya da daha az avlanması, tek başına iklim değişikliğinin kanıtı olarak değerlendirilemez.

Bilimsel verilerin yanında balıkçıların yıllar boyunca biriktirdiği saha deneyimi de önemli. Bandırma’da balıkçılık yapan Barış Yıldız, 2025 yılında yeni av sezonunun başlangıcında yaptığı değerlendirmede, o yıl palamut yerine hamsi, istavrit ve sardalyanın öne çıktığını belirtmişti. Yıldız, sezonun ilk günlerindeki av kompozisyonunu geçmiş sezonlarla karşılaştırarak değerlendirmişti.

Bu açıklama doğrudan “iklim değişikliği nedeniyle türler değişti” şeklinde bir bilimsel tespit değil. Ancak balıkçıların sezonlar arasındaki farklılıkları nasıl takip ettiğini göstermesi açısından önemli.

Nitekim daha yakın tarihli 2026-2027 sezonunun ilk günlerinde Bandırma Balık Hali’nde palamut ve sardalya öne çıktı. 1 Eylül 2026’da 236 kasa, toplam 1.652 çift palamut ile 793 kasa sardalyanın satışa sunulduğu bildirildi. Balıkçılar aynı zamanda sezonun ilk palamutlarının henüz istenen büyüklüğe ulaşmadığını ve eylül ortasında gramajın artmasının beklendiğini söyledi.

Bu tablo bile tek başına önemli bir gerçeği ortaya koyuyor: Balıkçılıkta türlerin ve miktarların dağılımı yıl içinde ve yıllar arasında ciddi biçimde değişebiliyor.

2024 yılının kasım ayında Bandırma’daki balık tezgâhlarında palamutun azalıp çinekop, istavrit ve hamsinin daha fazla öne çıkması da buna başka bir örnek oluşturdu. Bandırma Balık Hali esnafından Okan Balıbek, o dönemde palamut sezonunun sona yaklaşmasıyla birlikte tekir, barbun, çinekop, hamsi ve mezgitin tezgâhlarda daha fazla yer almaya başladığını söylemişti.

Burada da dikkat edilmesi gereken nokta aynı: Bu tür bir değişimi doğrudan iklim değişikliğine bağlamak mümkün değil. Palamutun azalması mevsimsel göçün doğal sonucu olabilir. Av baskısı, deniz koşulları, besin miktarı veya balığın göç rotası da etkili olabilir. Fakat bu gözlemler uzun yıllar boyunca düzenli biçimde toplandığında bilim insanlarına önemli bir veri sağlayabilir.

İşte balıkçının gözlemi ile bilimsel izleme arasındaki bağ burada kuruluyor.

Balıkçılıkta kullanılan dil bile değişmek zorunda kalabilir. Eskiden bir bölgede belli aylarda belirli bir balığın görülmesi normal kabul ediliyorsa, deniz koşulları değiştiğinde aynı balığı aynı tarihte bulamamak “balık bitti” şeklinde yorumlanabilir.

Bu nedenle Balıkesir kıyılarında balık türlerinin geleceğini araştırırken av miktarı kadar türlerin mekânsal dağılımını ve zamanlamasını da takip etmek gerekiyor. Özellikle küçük ölçekli balıkçıların günlük gözlemleri bu noktada değerli bir veri kaynağı olabilir.

Marmara Denizi için uzun dönemli veriler deniz sıcaklığının yükseldiğini gösteriyor. Balık türlerinin sıcaklığa duyarlı olması ise bu değişimin gelecekte türlerin dağılımına yansıyabileceği anlamına geliyor. Fakat burada kesin bir gelecek tablosu çizmek mümkün değil. Çünkü deniz ekosistemleri çok karmaşık.

Sıcaklığın yanında oksijen, akıntı, besin maddeleri, plankton yapısı, deniz tabanının durumu, kirlilik ve balıkçılık baskısı birlikte hareket ediyor. Bu nedenle Balıkesir kıyılarında gelecekte hangi türlerin kesin olarak artacağını veya azalacağını bugünden söylemek bilimsel açıdan doğru olmaz. Ancak değişimin izlenmesi gerektiği açık.

Balıkçının yaşamında takvim çok önemli. Tekne bakımı, ağ hazırlığı, av sezonu, hava koşulları ve balığın göç dönemi birbirine bağlı. Eğer bir türün kıyıya geliş zamanı değişirse balıkçının hazırlık dönemi de değişebilir.

Daha önce belli bir ayda kullanılan ağ başka bir dönemde daha işlevsel hale gelebilir. Balıkçı farklı türlere yönelmek zorunda kalabilir. Bu da yeni ekipman, yeni bilgi ve yeni ekonomik risk anlamına gelebilir. Özellikle küçük tekneler açısından bu değişim daha önemli.

Büyük filolar farklı av alanlarına yönelme konusunda daha fazla imkâna sahip olabilirken, küçük balıkçı kıyıya daha bağımlı. Bu nedenle Balıkesir’de iklim değişikliğinin balık türlerine etkisi aynı zamanda bir kıyı ekonomisi meselesi.

Denizde yeni bir türün görülmesi bazen balıkçı için yeni bir gelir kapısı olabilir. Ancak her yeni tür ekonomik değere sahip değil.

Bazı türler ticari olarak değerlendirilebilirken bazıları ağlara zarar verebilir, bazıları yerli türlerle rekabet edebilir. Özellikle istilacı türlerde ekolojik risk daha fazla önem taşıyor. Bu nedenle balıkçının ağına giren yeni bir türü yalnızca “para eder mi?” açısından değerlendirmek yeterli değil. Türün ekosistemdeki rolünün de bilinmesi gerekiyor.

Balıkesir kıyılarında bu nedenle düzenli tür izleme çalışmalarının artırılması önem taşıyor. Balıkçıların karşılaştıkları sıra dışı türleri bildirebileceği sistemlerin geliştirilmesi, bilim insanlarının saha verisine daha hızlı ulaşmasına yardımcı olabilir.

Önümüzdeki dönemde Balıkesir’de balık türleri üzerine yapılacak çalışmaların yalnızca av miktarına odaklanmaması gerekiyor. Deniz suyu sıcaklığı düzenli izlenmeli. Türlerin hangi aylarda görüldüğü kayıt altına alınmalı. Yeni türlerin ortaya çıkışı takip edilmeli. Balıkların boy ve yaş dağılımları incelenmeli. Üreme dönemlerindeki değişimler araştırılmalı. Bunlara balıkçıların saha gözlemleri de eklenmeli.