1 tarihte, farklı dönüm noktaları: 28 Ekim’de yaşananlar

Özgürlük Heykeli’nin açılışından dünya ekonomisini sarsan borsa çöküşüne, Küba Füze Krizi’nden Çekoslovakya’nın bağımsızlığına kadar 28 Ekim tarihi, dünya tarihinin önemli dönüm noktalarına sahne oldu. İşte 28 Ekim’de yaşanan ve etkileri yıllar boyunca hissedilen olaylar…

1886: Özgürlük Heykeli törenle açıldı New York Limanı’nda yükselen Özgürlük Heykeli, 28 Ekim 1886’da düzenlenen törenle resmen açıldı. Fransa tarafından ABD’ye armağan edilen anıt, iki ülke arasındaki dostluğun ve Amerikan Bağımsızlık Savaşı dönemindeki ittifakın simgesi olarak tasarlandı.

Heykelin yapımında Fransız heykeltıraş Frédéric Auguste Bartholdi görev aldı. İç taşıyıcı sisteminin mühendislik çalışmaları ise Gustave Eiffel’in şirketi tarafından yürütüldü. Fransa’da hazırlanan heykel parçalara ayrılarak gemiyle ABD’ye gönderildi ve New York’ta yeniden birleştirildi.

Anıtın açılış törenine dönemin ABD Başkanı Grover Cleveland katıldı. Heykelin açılması nedeniyle New York’ta büyük bir kutlama düzenlendi; limanda gemiler geçiş yaptı ve kentte kalabalıklar toplandı.

Özgürlük Heykeli, sonraki yıllarda ABD’ye deniz yoluyla gelen göçmenler için de umut ve yeni bir hayatın simgesi hâline geldi. Bugün dünyanın en tanınmış anıtlarından biri olan heykel, özgürlük ve demokrasi kavramlarıyla özdeşleşiyor.

1929: Wall Street’teki çöküş dünya ekonomisini sarstı 28 Ekim 1929, ABD finans tarihinin en karanlık günlerinden biri olarak kayıtlara geçti. New York Borsası’nda hisse senetlerinin değer kaybetmesiyle başlayan panik, yatırımcıların ellerindeki hisseleri hızla satmaya çalışmasıyla daha da büyüdü.

1920’li yıllarda ABD ekonomisi hızlı bir büyüme dönemi yaşamıştı. Borsadaki yükseliş, çok sayıda insanı hisse senedi almaya yöneltmiş; bazı yatırımcılar borçlanarak yatırım yapmaya başlamıştı. Ancak hisse fiyatlarının ekonomik gerçeklerden kopması ve piyasalardaki güvenin zayıflaması, büyük bir çöküşün zeminini hazırladı.

28 Ekim’de Dow Jones Sanayi Endeksi yaklaşık yüzde 13 geriledi. Ertesi gün, 29 Ekim’de yaşanan yeni düşüş ise paniği daha da derinleştirdi. Bu günler, tarihe “Kara Pazartesi” ve “Kara Salı” olarak geçti.

Borsa çöküşü tek başına Büyük Buhran’ın bütün nedenlerini açıklamasa da ekonomik krizin önemli dönüm noktalarından biriydi. İzleyen dönemde şirketler küçüldü, işsizlik arttı ve bankacılık sistemi ciddi sorunlarla karşılaştı. Krizin etkileri ABD sınırlarını aşarak dünya ekonomisine yayıldı.

1918: Çekoslovakya bağımsızlığını ilan etti Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Avrupa’nın siyasi haritası değişmeye başladı. Yüzyıllardır farklı halkları bünyesinde barındıran Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, savaşın getirdiği askerî ve ekonomik baskılar altında çözülüyordu.

Bu ortamda Çek ve Slovak bağımsızlık hareketleri güç kazandı. Sürgündeki siyasetçiler ve ülke içindeki bağımsızlık yanlıları, ortak bir devlet kurulması için çalışmalar yürüttü. Tomáš Garrigue Masaryk, Edvard Beneš ve Milan Rastislav Štefánik bu sürecin öne çıkan isimleri arasında yer aldı.

28 Ekim 1918’de Prag’da Çekoslovakya’nın bağımsızlığı ilan edildi. Böylece Çekler ve Slovaklar, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’ndan ayrılarak yeni bir devletin kuruluş sürecini başlattı.

Çekoslovakya, Orta Avrupa’nın siyasi ve ekonomik yaşamında önemli bir yer edindi. Ancak ülkenin sınırları ve etnik yapısı, ilerleyen yıllarda yeni sorunları da beraberinde getirdi. Devlet, 1993 yılında barışçıl biçimde Çekya ve Slovakya olarak iki ayrı ülkeye bölündü.

1965 – Gateway Arch tamamlandı ABD’nin St. Louis kentindeki 192 metre yüksekliğindeki Gateway Arch’ın yapımı tamamlandı. Anıt, ülkenin batıya doğru genişlemesinin simgelerinden biri olarak tasarlandı.

1962: Küba Füze Krizi’nde nükleer savaş tehlikesi geriledi Dünya, Ekim 1962’de nükleer savaş ihtimalinin en ciddi biçimde hissedildiği dönemlerden birini yaşadı. ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş rekabeti, Sovyetler Birliği’nin Küba’ya nükleer başlık taşıyabilen füzeler yerleştirmesiyle tehlikeli bir aşamaya ulaştı.

ABD Başkanı John F. Kennedy, Küba’daki füze tesislerinin tespit edilmesinin ardından Sovyetler Birliği’nden silahların kaldırılmasını istedi. Washington yönetimi ayrıca Küba’ya yönelik deniz karantinası uygulamaya başladı.

İki nükleer güç arasında yaşanabilecek bir çatışmanın dünya çapında felakete dönüşmesinden endişe ediliyordu.

Gerilim günler boyunca sürdü. Diplomatik mesajlar ve yoğun görüşmelerin ardından Sovyet lider Nikita Kruşçev, 28 Ekim’de Küba’daki füze tesislerinin sökülerek Sovyetler Birliği’ne geri götürüleceğini açıkladı. ABD de Küba’yı işgal etmeme güvencesi verdi.

Türkiye’deki Amerikan füzelerinin kaldırılması konusunda ise kamuoyuna açıklanmayan ayrı bir uzlaşma bulunuyordu.

Bu gelişme, 13 gün süren krizin çözümünde belirleyici oldu. Ancak kriz, nükleer silahların ve büyük güçler arasındaki yanlış hesaplamaların insanlık için ne kadar büyük bir tehdit oluşturduğunu gösterdi. Sonraki dönemde Washington ile Moskova arasındaki doğrudan iletişim ve silah kontrolü girişimleri daha fazla önem kazandı.

1636: Harvard Üniversitesi’nin temelleri atıldı ABD’nin bugün dünya çapında tanınan yükseköğretim kurumlarından Harvard’ın tarihi, 1636 yılına uzanıyor. Massachusetts Körfezi Kolonisi’nde kurulan Harvard College, İngiliz kolonilerindeki eğitim hayatının gelişmesinde önemli bir rol üstlendi.

Kurumun ilk dönemindeki amacı, özellikle din adamlarının yetiştirilmesine katkı sağlamaktı. Zaman içinde eğitim alanları genişledi; bilim, hukuk, tıp ve beşerî bilimler gibi farklı disiplinlerde eğitim veren büyük bir üniversiteye dönüştü.

1636 tarihi, kurumun kuruluş yılı olarak kabul ediliyor. Harvard’ın gelişimi, ABD’de yükseköğretimin yüzyıllar içinde nasıl büyüdüğünü gösteren örneklerden biri olarak değerlendiriliyor.

1940: İtalya, Yunanistan’a saldırdı İkinci Dünya Savaşı Avrupa’da hızla yayılırken İtalya, 28 Ekim 1940’ta Arnavutluk üzerinden Yunanistan’a saldırdı. Benito Mussolini yönetimindeki İtalya, Balkanlar’daki nüfuzunu artırmayı ve Mihver Devletleri’nin bölgedeki konumunu güçlendirmeyi amaçlıyordu.

Ancak İtalyan ordusunun kısa sürede sonuç alacağı beklentisi gerçekleşmedi. Yunan kuvvetleri saldırıya karşı koydu ve bazı bölgelerde karşı taarruza geçti. Zorlu arazi, hava koşulları ve lojistik sorunlar İtalyan ordusunun ilerlemesini güçleştirdi.

Çatışmalar, Balkanlar’daki savaşın seyrini değiştirdi. Almanya, 1941’de Yunanistan’a müdahale ederek bölgedeki askerî harekâtını genişletti. Böylece Yunanistan, savaşın önemli cephelerinden biri hâline geldi.

28 Ekim, Yunanistan’da bugün de “Ohi Günü” olarak anılıyor. Yunancada “hayır” anlamına gelen “Ohi”, dönemin Yunan yönetiminin İtalyan ültimatomunu reddetmesiyle ilişkilendiriliyor. Gün, ülkede ulusal bayram olarak kutlanıyor.

2021 – Facebook’un adı Meta oldu Mark Zuckerberg, şirketin adının Meta olarak değiştirildiğini açıkladı. Değişiklik, şirketin sanal gerçeklik ve metaverse alanlarına yönelik stratejisini öne çıkardı; Facebook sosyal ağının adı ise korundu.