Toplumun alkışı saygınlık mıdır?

Hepimiz kendi küçük dünyamızın merkezinde, "doğru" ve "kabul edilebilir" bir yaşamın inşasıyla meşgulüzdür. Peki, tüm bu koşturmacanın sonunda, geriye dönüp baktığımızda elimizde kalacak olan nedir? Toplumun alkışları mı, yoksa ruhumuzun derinliklerindeki o sessiz yankı mı?

Lev Tolstoy, İvan İlyiç’in Ölümü’nda tam da bu acımasız ve kaçınılmaz sorunun kapısını aralar. Eser, sıradan, hatta "başarılı" sayılabilecek bir hayatın ölümün soğuk gölgesi altında nasıl aniden paramparça olabileceğini gözler önüne serer.

İvan İlyiç’in hikâyesi, sadece kurgusal bir karakterin trajedisi değil, modern insanın konformizmine tutulmuş en net, en sarsıcı aynadır.

Bu sarsıcı metinden yola çıkarak, insanın kendi varoluşuyla yüzleşmesi gereken beş temel hakikatle baş başa kalırız:

Birincisi, saygın bir hayatın asla anlamlı bir hayat anlamına gelmediği gerçeğidir. İnsan, çevresindeki herkesin gözünde imrenilecek bir kariyere, kusursuz bir aile tablosuna sahip olabilir; fakat akşam yastığa başını koyduğunda kendi gözünde koca bir hiçbirliğe dönüşebilir. Başarı, dışarıdan bakanların alkış ölçüsüyle değil, ruhun içsel huzuruyla ölçülür.

İkincisi, toplumun takdirinin ve onayının, en derin mutsuzlukları kusursuz bir şekilde maskeleyebilmesidir. Çoğu zaman başkalarının hayranlıkla izlediği o cilalı hayatlar, sahibinin iç dünyasında yürüdüğü en yalnız ve acılı yollardır.

Vitrini süsleyen gösterişli detaylar, içerideki çürümeyi uzun süre gizleyebilir; ta ki hayatın gerçek sarsıntısı kapıyı çalana dek.

Üçüncüsü, ölümün o mutlak ve eşitleyici adaletidir. Servet, şöhret, makam ve unvanlar insana hayatta neredeyse her kapıyı açabilir; ancak kaderin belirlediği son virajda bir saniye bile fazladan yaşama hakkı satın alamaz. En kudretli görünenle en sessiz yaşayan, o son eşikte aynı ağırlıkta tartılır.

Dördüncüsü, insanın en çetin sınavının yine kendisiyle olduğudur. Hayat boyunca başkalarını kandırmak, toplumun kurallarına uyum sağlamak kolaydır; fakat insanın yıllar boyunca kendi benliğine söylediği yalanlarla yüzleşmesi korkunç bir hesaplaşmadır. En büyük yabancılaşma, insanın kendi özünden kopması ve bu kopuşu sıradanlaştırmasıdır.

Ve nihayetinde beşincisi: Yaşamak ile gerçekten yaşamış olmak asla aynı şey değildir. İnsan nefes almayı, rutini sürdürmeyi, günü kurtarmayı "yaşamak" zanneder. Oysa asıl trajedi, bu uykunun farkına varamadan, hayatın gerçek anlamını ıskalayarak göçüp gitmektir.

İvan İlyiç, ölüm döşeğindeyken hayatını sorgulamaya başlar; asıl acı olan da geç kalmışlığın o yakıcı idrakidir. Tolstoy’un bu başyapıtı bize şunu fısıldar:

Yolun sonuna gelmeden önce, pusulayı yeniden kalbe çevirmek hâlâ mümkündür.

Belki de marifet, o son soruyu sormak için ölüm döşeğini beklememektedir.