Yaşantı yapıta nasıl girer

Marcel Proust’un Edebiyat ve Sanat Yazıları’nı baştan sona okuyunca, yazarın hayatıyla yapıtı arasındaki ilişkiye dair birbirinden ayrışan üç yanıt verdiğini gördüm. Üçü de birbirini tamamlıyor tamamlamasına ama aynı derinlikten yoksunlar.

Hangisinin hangi toplumsal dünyayı varsaydığını sorunca Proust’un yaşantı ve üslup üzerine söylediklerinin neden hâlâ hem geçerli hem de eksik olduğu belirgin biçimde görünüyor. YAŞAM İLE YAPIT AYRIDIRSorunun ilk yanıtını veren yazı, Flaubert’in üslubu üzerine yazdığı mektup.

Büyük yazarların mektuplarının sıradanlığına şaşıran Proust, bunun nedenini yazarın kolaylığını ve ustalığını, yeni bir bakışa yavaş yavaş uyarlanan ifadeler yaratmaya feda etmesinde buluyor ve “içsel ve karanlık ideale” mutlak boyun eğiş mektuplarda ortadan kalkınca da yazarın olacağı kişiye döndüğünü söylüyor. Hâliyle yapıtta konuşan kişinin kahvesini içen, borç isteyen, mektup yazan kişi gibi konuşmayacağı açıktır.

Nitekim Swann üzerine verdiği söyleşide Proust aynı şeyi romanının kurgusuna da uygulamıştır: “Ben” diyen kahraman, onun deyişiyle, ben olmayandır. Bu ayrım, bence, Proust’un kalıcı bir kazanımı. YAŞAM YAPITA KURGU OLARAK GİRERİkinci yanıt ise sanki bu ayrım hiç yapılmamış gibi.

Proust, Dostoyevski için yazdığı kısa metinde, yazarın bütün romanlarına Suç ve Ceza adı verilebileceğini söylüyor ve bunun gerekçesini hayatta aramaktadır: Dostoyevski’nin yaşamında bir suç ve bir ceza vardır, o ise bunları ikiye bölüp cezayı kendisine, suçu başkalarına yüklemiştir ve özgünlüğü kurgusundadır. Goethe’nin romanlarını da zihnini meşgul eden fikirlerin damgasını taşıyan, kendisi için yazılmış bir günlüğe benzetiyor.

Bu vurgulardan çıkan sonuç yaşamın yapıttan tamamen ayrılmadığı. Yaşam yapıta bir kurgu hâlinde, bölünmüş, yer değiştirmiş, başkalarına dağıtılmış olarak girmektedir. Bu, Proust’un yaşam ile yapıt arasına gerdiği ipin gevşediğini gösteriyor ve o ipin nasıl gevşediğini anlamak için yaşantının yapıta dönüşme biçimine, yani üsluba bakmak gerekecektir.

YAŞAM YAPITTA İKİNCİ HAYAT KAZANIRÜçüncü yanıt Chateaubriand üzerinedir. Proust’a göre Chateaubriand yaşamı boyunca tek bir şiiri aramıştır, yazdıkları arasında her iki üç sayfada bir duyulan çığlıkta okur, olaylardan ve ölümden üstün, kendine benzeyen bir varlığı sezer ve o varlık, yazarın samimiyeti sayesinde zamanla oluşmuş bir kişidir.

Burada yaşantının, yapıtın içinde ikinci bir hayat kazandığı görülüyor. Proust bunu bir tür ölümsüzlük olarak sunmuş ve bu sunum, yaşantının toplumsal kaynağını gölgelemektedir. Chateaubriand’ın “yaşadığını hissetmemizi” sağlayan şey, Proust’a göre, imparatorlukların çöküşünden söz ettikten sonra Chantilly’de koparılmış küçük bir çiçek karşısındaki tavırdır.

İmparatorlukların çöküşünü anlatan bir soylunun bakışının küçük bir çiçekte kilitlenmesi, tarihsel bir yaşantının üsluba dönüşmesidir. YAŞANTININ TOPLUMSAL KAYNAĞIBu üç yanıtın hepsinde yaşantıya içeriğini veren dünya, Proust’un sayfalarında dile gelmiş durumda.

Bunu en açık biçimde Tolstoy’a ayırdığı sayfada görebiliyoruz. Tolstoy’dan söz ederken Anna Karenina’nın hasat, av ve paten sahnelerini, Alman kaplıcasında geç kalkan Rus soylularının “güzel hayatını”, savurgan genç soyluyu anıyor ve bu dünyayı sevdiğini saklamıyor fakat bu sahnelerin gücünü Tolstoy’un zihinsel yapısına ve düşüncesi üzerindeki içsel otoriteye bağlamaktadır.

Peki, o içsel otoritenin içinde, kırların ve kaplıcaların hayatını yaşamış, Rusya’nın çözülen toprak düzeninde krizini yaşamış bir sınıfın ağırlığı ne kadardır? Engels’in Balzac için yazdıklarını hatırlayalım: Balzac’ın yapıtlarının değerini belirleyen, yazarın siyasi kanaatini geride bırakan toplumsal ilişkileri yansıtmasıdır.

Öyleyse yaşantıyı yapıta taşıyan araç, yani üslup, tarihsel bir konumdan okunmalıdır. Proust’un yöntemine de bu açıdan bakmayı öneriyorum: Proust, Swann’ların Tarafı’nın yayımlanmasından hemen önce Le Temps gazetesinde çıkan söyleşisinde iradi hafızayı “daha çok zihin ve gözün hafızası” saymış ve geçmişin yanlış renklere boyandığını söylüyor.

Ona göre bambaşka koşullarda yeniden karşılaşılan bir koku ya da tat, geçmişi “bize rağmen” uyandırır, sanatçı da hammaddeyi yalnızca bu istem dışı hatıralarda aramalıdır, çünkü gerçekliğin damgasını bir tek onlar taşır. Romandaki madlen sahnesini, yani anlatıcının madleni batırdığı çaydan aldığı bir yudumda Combray’nin bütünüyle belirmesini bu açıklamanın ışığında düşünelim.

Tabii istem dışı anımsamaya bu kadar güvenebilmek, günlerinin akışını önceden belirlemek zorunda olmayan, anıların kendiliğinden gelmesini bekleyecek zamana sahip bir hayatı gerektirir. Proust’un yaşamı astım krizleriyle geçmiştir ve kendisi yıllarca panjurları kapalı bir odada yaşamaya mahkûm olduğunu yazar.

Üslubun “bakışın bir niteliği” olduğunu söylediğine göre onun uzun, soluk alan, geçmişe dönen cümleleri de bu zamanın izini taşıyor olabilir. ZAMANI ÖLÇMEKProust, aynı söyleşide, romanın yalnızca ilk cildini yayımlarken, kitabın sonunda zamanın geçtiğini gösterecek olan şeyin “önemsiz bir sosyal olay” olacağını söylüyor: Birinci ciltte çok farklı dünyalara ait olan iki kişinin evliliği… Romanını “zaman psikolojisi” olarak tanımlayan Proust, zamanın geçişini toplumsal bir olayla göstermek istiyor.

Bu evlilik romanın sonlarına doğru gerçekleşir. Yayıma hazırlayanın notunun açıkladığı gibi, Albertine Kayıp’ta tam anlamıyla soylu bir Guermantes olan Robert de Saint-Loup, Yahudi bir burjuva olan Swann ile bir kibar fahişe olan Odette de Crécy’nin kızı Gilberte ile evlenir.

Proust’un zamanı, böylece, sınıfların birbirine karıştığı, soyluluğun burjuvaziyle ve burjuvazinin geçmişiyle yeniden bir araya geldiği tarihsel bir akışın içinden ölçülür. Proust’un üç yanıtını becerebildiğimce özetledim.

Görünen şudur: Yaşantı yapıta hep bir dönüşümden geçerek giriyor. Fakat bu dönüşüm hangi toplumsal konumdandır ve kimin zamanıyla ölçülebilmektedir? Proust bu soruyu hiç sormuyor tabii. Yaşantının kaynağını bir içsel otoriteye ve bir ölümsüzlük duygusuna bağlıyor sadece.