Zilan Vadisi'nde mermer bitti, şirket ocağı rehabilite etmeden terk etti

İdris YılmazGAZETE PENCERE - Van’ın Erciş ilçesindeki Zilan Vadisi’nde oniks mermeri çıkaran Minhan Madencilik, ilk derece mahkemesinin iptal kararına rağmen Danıştay’ın kararı bozmasıyla Temmuz 2026’ya kadar faaliyetlerini sürdürdü. Faaliyetlerini kendi kararıyla sonlandıran şirket, sahayı rehabilite etmeden terk etti.

Oysa hem proje dosyasında rehabilitasyon taahhüdü bulunuyor hem de mevzuat şirketin sahayı eski hâline getirmesini zorunlu kılıyor. Van’ın Erciş ilçesine bağlı Doğancı Mahallesi’nin Germav mevkiinde, Zilan Vadisi sınırları içerisindeki oniks mermer rezervinde faaliyet yürüten Minhan Madencilik İnşaat Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi’nin işlettiği ocak için Van Valiliği tarafından 17 Haziran 2021 tarihinde "çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) gerekli değildir" kararı verildi.

Karara karşı Van Çevre Tarihi Eserleri Koruma Araştırma ve Geliştirme Derneği (ÇEVDER) tarafından dava açıldı. Hukuki süreci Zilan Ekoloji Platformu da hukuki süreci takip etti. ŞİRKETİN ÇEVRE İZNİ YOKVan 4. İdare Mahkemesi, 8 Haziran 2023 tarihinde ÇED kararını iptal etti.

Mahkemenin gerekçesine göre, proje tanıtım dosyası çevresel etkileri değerlendirme ve gerekli önlemleri belirleme bakımından yetersizdi. Karar, bilirkişi incelemesine dayandırıldı. Bilirkişi raporunda, proje sahasında çevre mevzuatı ve çevresel önlemler bakımından çeşitli eksiklikler tespit edildi.

Raporda, işletmenin çevre izninin bulunmadığı, çevre izni için gerekli hava emisyon raporunun dosyada yer almadığı ve inceleme sırasında'Geçici Faaliyet Belgesi'nin bulunmadığı belirtildi. Proje tanıtım dosyasında atık su havuzundan söz edilmesine karşın sahada geçirimsiz bir atık havuzunun bulunmadığı da kaydedildi.

Bilirkişi raporunda, ocak faaliyetleri sırasında ortaya çıkabilecek toz ve partiküllerin çevredeki akarsulara ulaşma riski bulunduğu, proje tanıtım dosyasında bu riski karşılayacak yeterli taahhütlerin yer almadığı ifade edildi. Endemik türler için öngörülen önlemlerin de yetersiz olduğu belirtildi.

ERCİŞ BIYIKLISI TEHDİT ALTINDA Raporda özellikle Zilan havzasında bulunan endemik Erciş bıyıklısı balığına (Barbus plebejus ercisianus) dikkat çekildi. Ilıca, Zilan, Kömürcü ve Deliçay’da yaşadığı belirtilen türün uzun vadede risk altında kalabileceği değerlendirmesi yapıldı.

Proje alanı çevresindeki endemik bitki türleri açısından da olası risklere işaret edildi. Ocak çevresinde tarım alanlarının bulunduğunun belirtildiği raporda, toz ve partiküllerin sulama suyuna karışmasının su kalitesini ve bitkilerin besin alımını etkileyebileceği kaydedildi.

Bununla birlikte, inceleme günü tarımsal ürünlerde gelişme geriliği gözlenmediği de raporda yer aldı."DOSYA YETERSİZ"Mahkeme, proje tanıtım dosyasının çevresel etkiler bakımından bütün olasılıkları ortaya koyması ve bunlara yönelik çözüm taahhütleri içermesi gerektiğini belirtti. Kararda, dosyanın bilimsel ve teknik açıdan yetersiz olduğu sonucuna varılarak şu ifadeye yer verildi:"Eksik değerlendirmeye dayalı ve alınması gerekli bir kısım tedbir ve önlemleri içermeyen proje tanıtım dosyasına dayanılarak düzenlenen dava konusu ‘ÇED Gerekli Değildir’ kararında, bilimsel ve teknik esaslara, yukarıda belirtilen mevzuat hükümlerine, hukuka uyarlık bulunmadığı."Mahkeme bu gerekçeyle "ÇED gerekli değildir" kararının iptaline hükmetti.

DANIŞTAY TEKNİK GEREKÇEYLE İPTAL KARARINI BOZDUVan Valiliği ve Minhan Madencilik, kararı temyiz etti. Danıştay 4. Dairesi, 21 Aralık 2023’te iptal kararını bozdu. Danıştay kararında, 2021 yılında verilen ÇED kararının 22 Haziran 2021’de Van Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünde ilan edildiği, 29 Haziran 2021’de de internet üzerinden duyurulduğu belirtildi.

Yüksek mahkeme, davanın süresi içinde açılmadığını belirledi."SAHAYI TAHRİP EDİLMİŞ, DELİK DEŞİK" Zilan Ekoloji Platformu Hukuk Sözcüsü avukat Jiyan Özkaplan, mermer ocağı projesinin hukuki sürecine ve şirketin faaliyet sonrasında sahayı bıraktığı duruma ilişkin açıklamasında şu ifadeleri kullandı:"Zilan Vadisi’nin Doğancı (Germav) köyü sınırlarında Minhan Madencilik tarafından yürütülmek istenen oniks mermeri ocağı projesi Van İdare Mahkemesinde avukat arkadaşların açmış olduğu davayla ÇED ve ruhsat izinlerini iptal ederek vadideki yıkımı yargı kararıyla iptal edildi. Ancak maden şirketi, yargı kararlarını uygulamak ve yeni bir ÇED süreci arkasına sığınmak yerine; mevzuata ve Maden Sahaları Rehabilitasyon Yönetmeliği’ne aykırı olarak sahayı tahrip edilmiş, delik deşik halde bırakıp kaçmıştır."Jiyan Özkaplan"Çevre hukukunun en temel esaslarından biri olan ‘Kirleten Öder’ ve ‘Eski Hale Getirme (Rehabilitasyon)’ ilkeleri uyarınca; şirketin doğada yarattığı tahribatı gidermesi ve sahayı eski haline getirmesi gerekmektedir.

Zilan’da tek bir çakıl taşını dahi kirletenlerin cezasız kalmasına ve alanı tahrip edip gitmelerine izin vermeyeceğiz. Sürecin sonuna kadar takipçisiyiz."ÇEVRECİLER: DAVAYI BİZ KAZANMIŞTIKZilan Ekoloji Platformu Eş Sözcüsü Mir Bahattin Demir, mermer ocağına ilişkin hukuki süreci değerlendirirken ilk derece mahkemesinin iptal kararını hatırlattı.

Demir, "Biz bu davayı kazanmıştık. Ancak takip edemediğimiz için bu aşamaya geldi" dedi. Mir Bahattin DemirŞirketin faaliyetlerini sonlandırırken sahayı rehabilite etmeden bıraktığını belirten Demir, "Son olarak rehabilitasyon işlemini yapmayarak, o hâliyle bıraktı ve sahadan çıktı.

Takipçisi olacağız" ifadelerini kullandı. Van Ekoloji Derneği Kent Sözcüsü Hanife Güzel ise faaliyetlerin sona ermesinin sahadaki tahribatı ortadan kaldırmadığını belirterek rehabilitasyonun tamamlanması gerektiğini vurguladı.

Güzel, şirketin yanı sıra ilgili kamu kurumlarının da sorumluluğu bulunduğuna dikkat çekti. Ekolojik yıkımın maliyetinin doğaya ve halka yüklenmemesi gerektiğini ifade etti. Hanife GüzelŞİRKET: FAALİYETİMİZ TEMMUZ 2026’DA SONA ERDİSorularımıza telefonla yanıt veren Minhan Madencilik temsilcisi Mükremin Yıldız, "Faaliyetlerimize Nisan 2019’da başladık, Temmuz 2026’da sona erdirdik" dedi.

Yargı sürecine ilişkin değerlendirmesinde, "Danıştay’da davayı kazandık" ifadelerini kullanan Yıldız, şirketin sahada yeniden çalışma yürütüp yürütmeyeceğine ilişkin soruya yeni bir analiz yapılacağını ve bu sürecin yaklaşık iki yıl sürebileceğini belirterek yanıt verdi. REHABİLİTASYON TAAHHÜDÜ DOSYADAMahkeme dosyasında bulunan proje tanıtım dosyasına göre şirket, sahada rehabilitasyon taahhüt etmişti.

Faaliyetlerden etkilenen alanların işletme sonrasında rehabilite edileceği, boşlukların pasa malzemesiyle doldurulacağı ve sahada görsel kirlilik bırakılmayacağı belirtilmişti. Ancak sahada çekilen fotoğraf ve video görüntülerinde rehabilitasyonun tamamlandığını gösteren bir çalışma yok.

Görüntülerde kazılmış ve basamaklandırılmış yamaçlar, çıkarılmış kaya kütleleri, mermer blokları, pasa yığınları ve iş makinelerinin kullandığı yollar görülüyor. Sahanın doğal topoğrafyasına yeniden kavuşturulduğunu gösteren bir düzenleme de yapılmamış.

MEVZUATA GÖRE ZORUNLULUKOcak 2026’da yürürlüğe giren Maden Sahalarında Rehabilitasyon Yönetmeliği’ne göre madencilik faaliyeti nedeniyle bozulan alanların rehabilitesi, şirketin sorumluluğunda. Buna göre faaliyet alanının tamamının, işletme faaliyetinin bitmesinden sonraki iki yıl içinde işletmeci tarafından faaliyet sonrası kullanıma uygun hâle getirilmesi gerekiyor.