Zebercet’in odasında kim var?

İnsan bazen bir odada değil, kendi içine kapattığı ihtimallerin arasında yaşlanır. Bir otel düşünün. Adı Anayurt. Ne tuhaf bir tezat! İnsan, kendisini en güvende hissetmesi gereken yerde, kendi yurdunun içinde bir yabancıya dönüşebilir mi?

Kapısından girenlerin gelip geçtiği, bavulların açılıp kapandığı, yabancıların birkaç geceliğine konakladığı bu otelde asıl misafir kimdir, asıl mahpus kim? Zebercet mi, yoksa onun odasına uğrayıp gidenler mi? Yusuf Atılgan’ın Anayurt Oteli romanındaki Zebercet, edebiyatımızın en huzursuz adamlarından biridir.

Bir otelin resepsiyonunda oturur; gelenleri kaydeder, gidenleri uğurlar, saatleri takip eder, odaları kontrol eder. Hayatının bütün hareketi başkalarının giriş çıkışlarından ibarettir. Kendi hayatına gelince, kapının önünde bekleyen bir yabancı gibidir.

Bir gün gecikmeli Ankara treniyle gelen bir kadın, onun tekdüze dünyasında bir gedik açar. Kadın gider, fakat Zebercet’in zihninde kalır. Bir karşılaşma, yaşanmamış bir hayatın bütün ihtimallerine dönüşür.

İşte insanın en tehlikeli mahkumiyetlerinden biri de burada başlar: Yaşanmamış olanın esiri olmak.

Belki hiç gelmeyecek bir kadın. Belki çocukluğundan beri susturulmuş bir çocuk. Belki sevilmeye duyduğu açlığı bir türlü itiraf edemeyen bir adam. Belki de insanın kendi karanlığıyla baş başa kaldığında karşısına çıkan o yabancı yüz.

Oda dediğimiz şey yalnızca dört duvardan ibaret değildir. Her insanın içinde bir oda vardır. Kapısını herkese açmadığı, ışığını herkese yakmadığı, bazı hatıraları kilit altında tuttuğu bir oda… Kimi orada eski bir aşkı saklar, kimi bir babanın yarım kalmış cümlesini, kimi hiç gerçekleşmemiş hayallerini. Kimi de kimseye anlatamadığı utancını.

Bazı odalar zamanla unutulur. Bazılarının kapısı yıllarca açılmaz. Fakat insanın kapısını kapattığı şey, her zaman geride bıraktığı şey değildir. Bazen en çok kaçtığımız hatıra, hayatımızı en derinden yöneten hatıradır.

Dışarıdan bakıldığında gayet normal görünen insanların iç dünyalarında kaç tane Anayurt Oteli bulunduğunu kim bilebilir?

Modern insanın en büyük paradokslarından biri, kalabalıklar içinde yaşarken derin bir yalnızlığa sürüklenebilmesidir. Telefonlarımızda yüzlerce kişi, zihnimizde binlerce görüntü, hayatımızda sayısız temas var. Fakat birinin gerçekten içeri girmesine izin vermek başka bir mesele.

Herkesle konuşuyoruz ama kiminle dertleşiyoruz? Herkes bizi görüyor ama kim bizi fark ediyor?

Belki de görülmekle fark edilmek arasındaki mesafe, insanın en uzun yolculuğudur.

Zebercet’in otelinde konuklar vardır ama yakınlık yoktur. Kayıt vardır ama tanışıklık yoktur. Giriş vardır ama gerçek bir geliş yoktur. İnsanlar birbirlerinin hayatlarına uğrar, birkaç cümle bırakır ve giderler. Oysa bazen insanın ihtiyacı olan şey, birinin gelmesi değil, gerçekten kalmasıdır.

Yine de kalmak her zaman yakınlık anlamına gelmez. Aynı evin içinde birbirine yabancılaşmış insanlar vardır. Yıllarca aynı sofraya oturup birbirinin içinden habersiz yaşayanlar, birbirinin yüzünü ezbere bilip kederini tanımayanlar…

Belki de yalnızlık, insanların yokluğundan çok, insanın varlığının bir başkasında karşılık bulamamasıdır.

Üstelik yalnızlığın da bir ekonomisi var artık. İnsanlar birbirlerine zaman ayırmak yerine müsaitlik bildiriyor. Dostluklar takvimlere, aşklar çevrimiçi durumlara, özlemler son görülme tarihlerine sıkışıyor. Birinin hayatında yer edinmek, bir otel odası rezerve etmekten daha zor hale geliyor. Çünkü herkesin bir odası var ama herkes o odanın kapısını açmaya hazır değil.

Ne tuhaf! İnsan, anlaşılmak için bu kadar çok konuşurken kendisini anlatmaktan bu kadar korkabilir mi?

Zebercet’i yalnızca tuhaf bir adam, saplantılı bir karakter olarak okumak kolaydır. Zor olan, onun içindeki boşluğa bakmaktır. Fakat daha da zor olan, bu boşluğun zamanla nasıl bir karanlığa dönüştüğünü görmektir.

Çünkü Zebercet’in hikayesin yalnızca yalnızlığın değil, bastırılmış arzuların, yabancılaşmanın, güçsüzlüğün ve giderek yıkıcı bir hâl alan ruhsal çözülüşün de hikâyesidir. Onun başkalarına yönelttiği şiddeti, yalnızca sevilmemiş olmakla açıklayamayız.

Bir insanın acı çekmesi, başka bir insana acı çektirmesini haklı çıkarmaz. Anlamak başka, mazur görmek başkadır.

Belki de romanın asıl rahatsız edici tarafı budur. Zebercet’in karanlığına bakarken yalnızca onun ne hissettiğini değil, hissettikleriyle ne yaptığını da görmek zorunda kalırız.

İnsan ruhunun karanlık taraflarını anlamaya çalışmadan insanı bütünüyle anlayamayız. Ama o karanlığı anlamaya çalışırken orada zarar gören başkalarının varlığını da unutmamalıyız.

Çünkü bazı insanlar sevilmedikleri için değil, nasıl sevileceklerini bilmedikleri için de yalnız kalırlar. Yakınlık isterler ama yakınlığın gerektirdiği açıklıktan korkarlar. Birinin kendilerini görmesini arzularlar ama görüldüklerinde saklanacak yer ararlar. Hem kapının çalınmasını bekler hem de kapıyı açmamak için bin türlü mazeret üretirler.

İşte odanın asıl trajedisi budur: Anahtar içeridedir.

Ama her kapının kilidi aynı değildir. Bazılarını insan kendi korkularıyla kapatır. Bazılarını çocukluğunda duyduğu bir söz, bazılarını yıllarca maruz kaldığı sessizlik, bazılarını da hiç karşılık bulmamış bir sevgi kilitler.

İnsan bazen anahtarı taşıdığını bile bilmez. Bazen de kapıyı açtığında karşılaşacağı şeyden korktuğu için kilidi yerinden oynatmaz.

Bir de gecikmeli gelenler var hayatta. Bir trene, bir randevuya, bir sevdaya, bir özre gecikmiş olanlar…

Bazen bir insanın hayatımıza gelişi, bütün geçmişimizi yeniden düzenler. Onunla yaşamadığımız ihtimaller, yaşadığımız gerçeklerden daha büyük bir yer kaplamaya başlar. Sonra o insan gider. geriye kendimize anlattığımız bir hikaye kalır. Biz o hikayeyi büyüttükçe gerçek hayat küçülür.

Çünkü hayal edilen hayatın en büyük kolaylığı, gerçekle sınanmamış olmasıdır. Orada kimse bizi hayal kırıklığına uğratmaz, kimse değişmez, yaşlanmaz, sıradanlaşmaz. Zihnimizde yaşattığımız insanlar, çoğu zaman gerçek insanların sahip olduğu kusurlardan arındırılmıştır. Onları oldukları gibi değil, ihtiyaç duyduğumuz gibi hatırlarız.

Zebercet’in beklediği kadın belki de hiçbir zaman onun zihnindeki kadın değildi. Belki de beklediği şey bir kadın değil, kendi varlığının nihayet bir başkası tarafından fark edilmesiydi.

İnsan bazen birini değil, onun yanında olabileceği kişiyi özler.

Birinin gözünde değerli olmayı, birinin gelişini beklemeyi, birinin yokluğunda eksilmeyi… Kendi hayatında başrol olamamış insan, başkasının hikâyesinde küçük bir rol kapabilmek için ömrünü tüketebilir. Ve buna aşk diyebilir.

Oysa aşk, insanın kendisini yok etmesi değil, kendisini daha iyi tanıması için bir karşılaşma olmalıdır. Bir başkasının varlığında kendisini bütünüyle kaybeden insan, sevdiğini sandığı kişinin yokluğunda yalnızca onu değil, kendi varlığının dayanağını da kaybeder.

Belki de bu yüzden bazı ayrılıklar, yaşanmış bir ilişkinin bitişinden çok, hiç yaşanmamış bir geleceğin yasına dönüşür.

İnsan, gerçekleşmemiş ihtimallerin de yasını tutabilir.

Romanın en ürpertici tarafı, Zebercet’in odasında ne olduğunu bilmememiz değil; o odanın bazı köşelerinin bize hiç de yabancı gelmemesidir. Elbette hepimizin Zebercet olduğunu söyleyemeyiz. Onun ruhsal çözülüşü ve eylemleri, sıradan bir yalnızlık deneyimine indirgenemez.

Fakat onun hikayesindeki bekleyiş, yabancılaşma ve görülme arzusu, insanın kendisine yöneltebileceği bazı zor soruları beraberinde getirir.

Çünkü hepimizin kapısını kilitlediği bir geçmişi, susturduğu bir arzusu, kimseye göstermediği bir yarası olabilir.

Belki de asıl mesele, Zebercet’in odasında kimin bulunduğu değil, bizim kendi odamızda kimi sakladığımızdır.

Bir eski sevgili mi? Bir çocukluk korkusu mu? Bir türlü affedemediğimiz baba mı? Bizi terk eden bir anne mi? Yoksa yıllardır başkalarının beklentilerine göre yaşarken kaybettiğimiz kendimiz mi?

Bazen insan, kendisine ait olduğunu sandığı hayatın içinde bile misafir gibi yaşar. Başkalarının istediği mesleği seçer, başkalarının onaylayacağı cümleleri kurar, başkalarının beklentilerine uygun bir yüz taşır. Gün gelir, aynaya baktığında gördüğü insanı tanır ama onunla ne zaman yabancılaştığını hatırlayamaz.

Belki de en derin yabancılaşma budur: Kendi hayatında bulunmak ama kendine ait hissedememek.

Şimdi herkes bir anlığına kendi odasının kapısında dursun.

İçeri girsin. Işığı yaksın. Biraz etrafına baksın.

Belki yıllardır görmediği bir çocuk oturuyordur köşede. Belki konuşmaktan vazgeçmiş bir kadın, belki kendisini sürekli erteleyen bir adam… Belki de odada kimse yoktur. Yalnızca söylenmemiş sözlerin, verilmemiş kararların, ertelenmiş hayatların bıraktığı bir sessizlik vardır.

Çünkü insanın en büyük yalnızlığı, yanında kimsenin olmaması değildir. Kendi içinde bile kendisine rastlayamamasıdır.

Zebercet’in odasında kim var, bilmiyorum. Belki de bu sorunun tek bir cevabı yok. Çünkü bazı odalarda insanlar değil, onların yoklukları yaşar. Bazı yataklarda hiç uyumamış birinin hatırası, bazı pencerelerde hiç dönmemiş birinin beklentisi, bazı aynalarda ise yıllardır kendisine bakmaktan kaçınan bir yüz vardır.