Ustam, Merdiven Kuruyorsun; Nereye çıkacaksın?

1940’lı yılların Palu’sunda berberlik, yalnızca saç ve sakal tıraşından ibaret bir meslek değildi. Berberler, çarşı hayatının ayrılmaz bir parçası, mahallelerin tanınan zanaatkârlarıydı. Sınırlı imkânlarla çalışır; el maharetleri ve müşterileriyle kurdukları samimiyetle mesleklerini sürdürürlerdi.

Kullandıkları malzemeler, Anadolu’nun diğer şehir ve kasabalarındaki berberlerinkinden pek farklı değildi. Ustura, bileme kayışı ve taşı, elle çalışan saç kesme makinesi, makas, tarak, tıraş fırçası, sabun tası, boyun altına tutulan bakır veya metal leğenden yüz yıkama tası, kolonya, peşkir ve havlu, mesleğin başlıca araçlarıydı.

Palu berberleri, çalışma biçimlerine göre üç gruba ayrılırdı: Dükkân sahipleri, kahvehanelerin bir köşesinde çalışanlar ve köy köy dolaşan gezgin berberler. Dükkânı olanların sayısı azdı. Küçük ve sade iş yerlerinde bir berber koltuğu, duvara asılı ayna ve birkaç iskemle bulunurdu.

Kahvehanelerde çalışanların ise berber koltukları ve aynaları bile yoktu. Müşterilerini bir sandalye üzerinde, sohbetlerin arasında, bazen belirli bir ücretle, bazen de gönüllerinden kopan miktar karşılığında tıraş ederlerdi.

Gezgin berberler, köylülerle anlaşarak veya kendi aralarında köyleri paylaşarak belirli aralıklarla buralara giderlerdi. Küçük bir çantada taşıdıkları birkaç araçla çalışır, ücretlerini çoğunlukla buğday, arpa veya tereyağı gibi ürünlerle alırlardı.

Örneğin, kişi başına yıllık bir ölçek buğday karşılığında anlaşan berber, yıl boyunca hizmet verir; topladığı ürünü ailesinin ihtiyacına ayırır yahut çarşıda satarak paraya çevirirdi. Böylece köyle şehir arasındaki ekonomik ve sosyal bağların bir parçası olur, zamanla köylülerin tanıdığı, güvendiği ve gelişini beklediği bir kişiye dönüşürdü.

Bazı berberler sünnetçilik, diş çekimi ve hacamatçılık da yapardı. Sağlık hizmetlerine ulaşmanın güç olduğu yıllarda halk, bu işlerde tecrübe kazanmış berberlere başvururdu. Asıl mesleklerinin yanında bu uygulamalarla da tanınan berberler, dönemin şartları içerisinde halkın çeşitli ihtiyaçlarında kapısını çaldığı kişilerdi.

Saç tıraşı çoğunlukla el makinesiyle yapılırdı. Berber, makinenin iki kolunu avucuyla sıkıp bırakarak müşterinin isteğine göre saçları sıfır ile üç numara arasında keserdi. Sakal tıraşının vazgeçilmez aleti ise usturaydı.

Önce ıslatılan tıraş fırçasıyla sabun tasında köpük hazırlanır, müşterinin yüzüne sürülürdü. Ardından kayışta bilenen usturayla dikkatlice tıraşa başlanırdı.

Tıraş tamamlanınca müşterinin yüzü, boyun altına tutulan bakır leğende yıkanır, havluyla kurulanır ve varsa kolonya sürülürdü. Berberin mahareti, usturayı kullanışından ve müşterisini incitmeden tıraş edişinden anlaşılırdı.

Berber dükkânları aynı zamanda sohbet ve haberleşme yerleriydi. Çarşının haberleri konuşulur, köylerden gelenler yaşadıkları yerlerde olup bitenleri anlatır, memleket meseleleri üzerine sohbet edilirdi.

1940’lı yılların başında, Eski Palu’nun Çarşıbaşı Mahallesi’nde, zahre yani hububat meydanının köşesinde Berber Mahmut’un dükkânı bulunurdu. Taş mağazalara varmadan önce yer alan bu iş yeri, yaklaşık iki metre eninde, dört metre uzunluğunda, tek katlı, toprak bir yapıydı.

Çarşıbaşı, Palu’nun ticari ve sosyal hayatının önemli merkezlerindendi. Meydana hububat, hayvansal ve diğer ürünlerini getiren köylüler, taş mağazalarda alışveriş yapan tüccarlar ve kahvehanelerde oturan esnaf, buraya kendine has bir canlılık kazandırırdı. Berber Mahmut’un küçücük dükkânı da bu hareketli hayatın bir parçasıydı.

Meymergil ailesinden olan Berber Mahmut, sessiz, sakin, yumuşak sesle konuşan bir insandı. Tıraşlarını genellikle el makinesiyle yapardı. Bu küçük dükkân, bir gün yıllarca anlatılacak bir karşılaşmaya sahne oldu.

Çarşının kalabalık olduğu bir gün, Palu’ya dışarıdan gelen bir müşteri Berber Mahmut’un dükkânına girdi:

— Ustam saçımı makasla düzeltebilir misin?

Müşteriyi koltuğa oturttu, peşkiri boynuna doladı; tarakla makası eline alarak enseden tıraşa başladı. Ancak attığı her makas, ensede bir iz bırakıyordu. Arka aynadan tıraşını takip eden müşteri, izlerin merdiven basamakları gibi yükseldiğini görünce dayanamadı:

— Ustam merdiven kuruyorsun nereye çıkacaksın?

Berber Mahmut, yumuşak bir sesle karşılık verdi:

— Usta sen şu peşkiri bir hele bir sök seninle apemus oynayalım.¹

Peşkiri söktü. Adam kalkıp berberin karşısına dikildi. Bir müddet birbirlerine baktılar. Sonunda müşteri:

¹ Apemus étmaħ: Birisiyle dövüş için anlaşma yapmak, dövüşe davet etmek. Bk. Bekir Ali Demirel–Süleyman Yapıcı, Palu Merkez Ağzı Söz Varlığı ve Lügatı.

² Olayın şahidi ve anlatanı: Ahmet Yapıcı (1934–2022).