Siyasi Transferler ve Sandık İradesinin Erozyonu
- Ersin Kalaycıoğlu’na göre, siyasal dalgalanmaların yoğunlaştığı dönemlerde seçmenin parti bağlılığı, demokratik sistemin ayakta kalmasını sağlayan en temel istikrar unsurlarından biridir
Prof. Dr. Ersin Kalaycıoğlu’na göre, siyasal dalgalanmaların yoğunlaştığı dönemlerde seçmenin parti bağlılığı, demokratik sistemin ayakta kalmasını sağlayan en temel istikrar unsurlarından biridir. Seçim akşamı sandıklar kapandığında, seçmenin yalnızca bir belediye başkanı ya da milletvekili adayının ismine değil, o ismin temsil ettiği siyasi programa, dünya görüşüne ve toplumsal söze mühür bastığı kabul edilir.
Ne var ki hem yerel yönetimlerde hem de parlamentoda görev süresi dolmadan gerçekleşen parti değişiklikleri, bu sessiz toplumsal sözleşmeyi her defasında yeniden tartışmaya açıyor.
Av. Mert Çelik’in de vurguladığı gibi, tartışmanın düğümlendiği nokta “serbest vekâlet” ile “emredici vekâlet” ilkeleri arasındaki tarihsel gerilimdir. Türkiye’de 1995 Anayasa değişikliğiyle birlikte parti değiştirmeye bağlı milletvekilliğinin düşmesi hükmü kaldırılmış; Anayasa’nın 80. maddesi uyarınca seçilmiş temsilcinin seçmeninden ya da partisinden aldığı talimatlara hukuken bağlı olmadığı “serbest vekâlet” anlayışı benimsenmiştir.
Bu yaklaşımı savunan görüşler, temsilcinin vicdani kanaatini, düşünce özgürlüğünü ve değişen koşullar karşısında yeni bir siyasi pozisyon alma hakkını öne çıkarır. Yerel yönetimlerde saf değiştiren belediye başkanları da bu kararlarını çoğunlukla seçildikleri kente daha fazla kamu kaynağı ve hizmet ulaştırma gerekliliğiyle gerekçelendirmektedir.
Ancak madalyonun öteki yüzünde, hukuken mümkün olan her adımın siyaseten ve ahlaken nasıl algılandığı sorusu duruyor. TBMM gündemine taşınan düzenlemelerde —örneğin Gökhan Günaydın’ın parti değiştiren belediye başkanlarının görevinin düşmesini öngören teklifinde— seçmenin oyunu adayın şahsıyla birlikte temsil ettiği parti kimliğine verdiği ve seçmen iradesinin seçim dışı yollarla yön değiştirmemesi gerektiği savunuluyor.
Seçmene görev süresi bitmeden belediye başkanını ya da milletvekilini görevden alma yetkisi tanıyan “geri çağırma” mekanizmasının hukuk sistemimizde yer almaması, sandık başındaki yurttaşın elindeki denetim araçlarının sınırlı olduğu düşüncesini pekiştiriyor.
Nitekim kamuoyu araştırmaları da seçmen tabanındaki bu hassasiyeti açık biçimde ortaya koyuyor. Ank-Ar Araştırma’nın 2026 verilerine göre, seçilmişlerin görev süresi içinde parti değiştirmesini doğru bulmayanların oranı farklı seçmen bloklarında yüzde 65 ile yüzde 79 aralığında ölçülürken, protesto oyu kullananlarda bu tepki yüzde 75,9 seviyesine ulaşıyor.
Kuşkusuz demokrasilerde seçmen de zamanla tercihini değiştirebilir; ancak seçmenin saf değiştirmesi ile seçilmişin saf değiştirmesi arasında yapısal bir fark vardır. Siyaset biliminde “seçmen oynaklığı” olarak tanımlanan tercih değişimi, seçmenin geçmiş dönem performansını değerlendirerek bir sonraki seçimde ve doğrudan sandık başında kullandığı demokratik bir denetim hakkıdır.
Seçilmiş bir belediye başkanı ya da milletvekilinin görev süresi ortasında parti değiştirmesi ise seçmenin belirli bir program ve kimlik etrafında verdiği temsil yetkisinin, yeni bir halk onayına başvurulmadan başka bir siyasi hatta taşınması anlamına gelir.
Siyasi transferlerin hem yerel siyasette hem de genel siyasette sıradanlaşması, uzun vadede seçmen davranışında üç belirgin kırılmaya yol açıyor. İlk olarak, sandıkta ortaya koyduğu iradenin yerel yönetim ya da yasama döneminde değişebildiğini gören seçmende siyasal kayıtsızlık ve sandığa gitmeme eğilimi güçleniyor.
İkinci olarak, yerleşik partilere duyulan kurumsal güven zedelendikçe tepki oyları ve mevcut parti sisteminin dışındaki yeni arayışlar hız kazanıyor. Üçüncü olarak ise seçmen, bir sonraki seçim döngüsünde belediye başkanı ve milletvekili adaylarının geçmiş tutarlılıklarını çok daha sert biçimde sorguluyor; aday belirleme süreçlerinde parti içi demokrasinin ve ön seçimin işletilmesini talep ediyor.
Demokratik temsilin gücü, yalnızca seçim günündeki sandık güvenliğiyle sınırlı değildir. Asıl mesele, yerel ve genel seçimlerin ardından beş yıl boyunca seçmen ile seçilmiş arasındaki güven köprüsünü ayakta tutabilmektir.
Siyaset kurumunun toplumsal itibarını koruyabilmesi de ancak temsil ilişkilerinin kişisel ikbal hesaplarından arındırılarak ilkesel ve şeffaf bir zemine oturmasıyla mümkün görünüyor.
Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.
Kategori: Siyaset · Bölge: Aksaray/Ortaköy
Yayın: 20 Kasım 2026 09:33 · Kaynak: muglayenigun.com