🟢COP31 | Türkiye’nin İklim karnesi: ‘Yeşil Mutabakat’ hedeflerinin neresindeyiz?

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’ne (UNFCCC) taraf olan ülkelerin küresel iklim krizine karşı ortak politikalar geliştirmek, sera gazı emisyonlarını azaltmak ve iklim kriziyle mücadele etmek amacıyla her yıl farklı bir ülkede düzenlediği Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31) bu yıl Türkiye’nin Antalya kentinde gerçekleştiriliyor.

Avrupa Birliği (AB) ülkelerinin, 2019’dan beri yürürlüğe koyduğu ve kıtayı 2050 yılına kadar net sıfır sera gazı emisyonuna ulaşan ilk iklim-nötr bölge haline getirmeyi amaçlayan kapsamlı ekonomik büyüme ve yeşil dönüşüm stratejisinin bir parçası olarak çevre ve enerji politikaları ile ekonomik kalkınma- sürdürülebilir üretim hedefleri açıklayan Türkiye’nin son yıllardaki iklim karnesi, bu hedeflerin hâlâ çok uzağında görünüyor.

Seragazı emisyonları – katı atık tesisleri

COP31’e başkanlık yapacak Türkiye’nin seragazı emisyonları 2004-2024 arasında yüzde 82 oranında arttı. TÜİK verilerine göre, Türkiye’nin 2024 yılı toplam seragazı emisyonu 584,5 milyon ton CO₂ (karbondisoksit) eşdeğerine ulaştı.

Emisyonların yüzde 71,8’i enerji sektöründen, 12,9’u endüstriden, 12,6’sı tarımdan ve yüzde 2,6’sı da atıklardan kaynaklandı.

Türkiye ise son yıllardaki emisyon artışıyla dünya sıralamasında 14’üncü sıraya yükseldi ve COP31’in müzakerelerini yürütecek Avustralya’nın hemen önünde yer aldı.

Silivri Katı Atık Tesisi: Dünyada en yüksek metan salımı yaşanan alanlardan biri

The Guardian’da 5 Ekim’de yayımlanan haberde, ABD’deki California Üniversitesi (UCLA) araştırmacılarının Carbon Mapper uydu verilerine dayanarak yaptığı inceleme yer aldı.

İnceleme, COP31 İklim Zirvesi’ne ev sahipliği yapan Türkiye’deki çeşitli çöp depolama alanlarından yüksek miktarda metan gazı salımı (emisyon) gerçekleştiğini ortaya koydu.

İncelemelere göre, İstanbul’daki Silivri Katı Atık Depolama Tesisi saatte ortalama 7,4 tonluk salımla dünyadaki en yüksek metan sızıntısının yaşandığı alanlardan biri olarak kayıtlara geçti. Benzer nitelikteki yüksek salımların Ankara, İzmir, Antalya ve Şile’deki depolama sahalarında da gözlemlendiği bildirildi.

‘Kömür ticareti 75 milyon ton emisyona yol açtı’

Uluslararası iklim örgütü 350.org tarafından yayımlanan “Kömür Ortakları” başlıklı rapora göre, COP31 eş başkanları Türkiye ve Avustralya’nın Paris Anlaşması’ndan bu yana sürdürdüğü kömür ticareti 75 milyon tonun üzerinde karbondioksit salımına sebep oldu.

Raporda, iki ülkenin de Ek-1 ülkeleri arasında henüz resmi bir kömürden çıkış tarihi açıklamayan tek iki ülke olduğu belirtilerek, resmi COP31 başkanlık mektuplarında “fosil yakıtlar” ifadesine yer verilmemesi eleştirildi.

Ayrıca Türkiye’nin 2035 yılına kadar kömür ve gaz kapasitesini%30 artırmayı hedeflediği ve yeni santral yatırımlarıyla ithal kömüre bağımlılığı sürdürdüğü ifade edildi.

Türkiye, tarihsel emisyon sıralamasında 24’üncü

Türkiye, iklim değişikliğine neden olan küresel seragazı emisyonlarının yüzde 1,13’ünden sorumlu. 2025 yılında atmosfere bırakılan emisyonların yüzde 40’ından Çin (%29) ve ABD (%11) sorumluydu. Fransa, Birleşik Krallık ve İspanya gibi birçok Avrupa ülkesi de geçen yıl atmosfere Türkiye’den daha az seragazı bıraktı.

Tarihsel emisyonlarda Türkiye’nin payına bakıldığında ise Sanayi Devrimi’ne öncülük eden ve fosil yakıt kullanmaya daha erken başlayan bu ülkelerin birçoğu hâlâ Türkiye’nin önünde. Türkiye’nin 1751’den bu yana fosil yakıt ve sanayi kaynaklı küresel kümülatif CO₂ emisyonlarındaki payı ise yaklaşık yüzde 0,7. Bu payla, Türkiye tarihsel emisyon sıralamasında 24’üncü sırada yer alıyor.

Ancak metan gazının atmosferdeki küresel ısınma etkisinin kısa vadede karbondioksitten çok daha yüksek olduğuna dikkat çekildi.

Vahşi depolama yöntemleri geçmişe kıyasla azaltıldı

İştirak şirketi İSTAÇ üzerinden tesisi işleten İstanbul Büyükşehir Belediyesi yetkilileri ise sahada metandan enerji üreten bir tesis bulunduğunu ve açık alanların kil tabakasıyla kapatılmasına yönelik çalışmaların sürdüğünü belirtti.

Yetkililer, mevcut depolama ve gaz yakma sistemlerinin geçmiş dönemdeki vahşi depolama yöntemlerine kıyasla salımları önemli ölçüde azalttığını kaydetti.

Gezegen ısınıyor: Türkiye en sıcak yazını 2024’te geçirdi

Küresel ortalama yüzey hava sıcaklığındaki artışın, 1850–1900 ortalamasının 1,47 °C üzerinde olduğu bir dünyada uluslararası müzakerelerin sonuç verdiğini söyleyemeyiz. Bu nedenle, Türkiye’nin iklim krizine artan etkisi, erken sanayileşmeye bağlı fosil yakıt kullanımında daha fazla sorumluluğa sahip ülkeler henüz hedefe yaklaşamadığı için COP toplantılarının gündemine gelmiyor.

2024 Türkiye tarihindeki en sıcak yıl oldu. Ülkede 1964’ten bu yana görülen en kurak yıl 2025’ti. Türkiye’de görülen aşırı hava olaylarının sayısı da 2025’te bin 11 oldu. 2016 yılında bu sayı 654’tü.

Yenilenebilir enerji

Türkiye’nin yenilenebilir enerji kaynaklarından, özellikle de güneşten elektrik üretimi artsa da (2025 sonunda toplam üretimin yüzde 11’i) güneş enerjisi kullanımı yaygınlaşamadı. Büyük santraller ve şirketlerin güneş enerjisi kullanımı öne çıktı.

Buna rağmen, Çanakkale’de Cengiz Holding’e ait Cenal Termik Santralı’na, 1050 megavat (MW) büyüklüğünde yeni bir santral eklenmesiyle, Afşin Elbistan A Santralı’na 688 MW büyüklüğünde iki ünite eklenmesi gündemde. Bu yıl içinde 852 MW’lık yeni bir gaz santralı da devreye alındı.

Türkiye’nin pek çok bölgesinde de petrol ve gaz araması için çalışmalar sürüyor, kamulaştırma kararları çıkarılıyor. Enerji yatırımları Türkiye’nin 2053 yılı için taahhüt ettiği net sıfır emisyon hedefiyle uyuşmuyor.

Hidroelektrik, rüzgâr, güneş, jeotermal ve biyokütle enerjisinden üretilen elektrik miktarı 2025’te ülke üretiminin yüzde 44’üne ulaştı. Bu rakamın, yağışlı geçen 2026 sonrasında daha da artması ve yüzde 50’nin üzerine çıkması bekleniyor.

Elektrik üretiminde fosil yakıtların payı azalsa da elektrik dışındaki tüm enerji kullanımını gösteren birincil enerji arzında yenilenebilir enerji kaynaklarının payı sadece yüzde 17. Bu payın artması için yenilenebilir enerjiden üretilen elektriğin ulaşımdan ısınmaya daha fazla alanda kullanılması gerekiyor.

Türkiye’nin COP31 Başkanı sıfatıyla yaptığı elektrifikasyon çağrısı da bu amacı taşıyor. Türkiye, küresel nihai enerji tüketiminde elektriğin payını 2035’e kadar bugünkü yüzde 24’ten yüzde 35’e çıkarmayı önermişti. Türkiye’de ise bu oran yüzde 22; dünya ortalamasının altında.

Ulaşım kaynaklı emisyonlar

Türkiye’de enerji tüketiminin yüzde 27’si ulaşım kalemi dahilinde gerçekleşiyor. Ulaşımda kullanılan petrol kaynaklı emisyonlarda karayolu taşımacılığının payı yüzde 94’le ilk sırada yer alırken onu son yıllarda payını artıran yurtiçi havayolu taşımacılığı yüzde 3,7 ile izliyor.

Denizyollarının ulaşım emisyonlarına katkısı yüzde 1,1, demiryolu ise sadece yüzde 0,4. Türkiye’de yolcu taşımacılığında demiryollarını payı yüzde 1’in altında, yük taşımacılığında ise yüzde 5. Demiryolları karayollarına göre düşük karbonlu bir ulaşım aracı olsa da 2002-2024 yılları arasında Türkiye’de otoyolların uzunluğu yüzde121 oranında artarak 3796 km olurken, demiryolu ağının uzunluğu yüzde 27 artarak 13 bin 919 km’ye ulaştı. Köprü ve viyadüklerin toplam uzunluğu da 10 bin km’ye yaklaştı.

Türkiye’nin “Yeşil Mutabakat Eylem Planı”

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın imzasıyla Resmi Gazete’de yayımlanan genelgeyle, “Yeşil Mutabakat Eylem Planı (2026-2030)” kapsamında kamu kurumları ve özel sektörün yürüteceği çalışmaların çerçevesi belirlendi.

Koordinasyonu Ticaret Bakanlığı tarafından sağlanacak Eylem Planı kapsamında ilgili kamu kurumları, sorumlu oldukları çalışmalara ilişkin yıllık gelişme raporlarını Bakanlığa gönderecek.

Genelge’de Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda Yeşil Mutabakat Eylem Planı’nı küresel ve bölgesel gelişmelere uygun olarak güncellediğine yer verilerek, bu kapsamda sadece çevre ve iklim politikalarının değil; karbon fiyatlandırma altyapısından döngüsel ekonomiye geçişe, sanayide yeşil dönüşümden sürdürülebilir üretim uygulamalarına kadar pek çok adımın atıldığı ifade edildi.

Ulusal katkı beyanı: Net sıfır hedefi gerçekçi mi?

Türkiye’nin iklim hedefleri bu genelgede yer alan ifadelere rağmen net değil; çünkü verilen sözlerde emisyonların ne zaman en yüksek seviyeye çıkıp düşüşe geçeceği açıkça söylenmiyor, sadece salımların artış hızını biraz yavaşlatma vaadinde bulunuluyor. Salımları gerçekten düşürmek yerine sadece artışı frenleyen bu plana sadık kalınsa bile, 2053’teki “net sıfır” hedefine ulaşmak için son 18 yıla devasa bir yük kalacak.

Türkiye ormanlarının yılda yaklaşık 67 milyon ton karbon emebildiği dikkate alındığında, 2053 hedefini yakalamak için ülkenin salımlarını günümüz seviyelerine kıyasla yaklaşık 500 milyon ton azaltması gerekecek.

“Farklı alanlarda yeni politikalar yürürlüğe konuldu”

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın imzasıyla hazırlanan “Yeşil Mutabakat Eylem Planı (2026-2030)” konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi’nde yer alan değerlendirme ise şöyle:

“Günümüzde doğal kaynakların iklim değişikliği, sanayileşme, nüfus artışı ve savaşlar gibi küresel gelişmeler nedeniyle önemli ölçüde azalmasından dolayı bu kaynakların etkili ve verimli şekilde yeniden kullanılabilir hâle gelmesi için küresel ölçekte iş birliklerinin kurulması gerekli bir hâl almıştır. Bu çerçevede başta Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği olmak üzere uluslararası kuruluşlar nezdinde yeşil dönüşüme ilişkin çalışmalar hız kazanmıştır.

Söz konusu çalışmalar sayesinde karbon fiyatlandırması, döngüsel ekonomi, yeşil teknolojiler ve sanayinin karbonsuzlaştırılması gibi farklı alanlarda yeni politikalar belirlenmiş ve mevzuat düzenlemeleri yürürlüğe konulmuştur. Bu gelişmelerle beraber yeşil dönüşüm yalnızca çevre ve iklim politikalarının değil, aynı zamanda sanayi, ticaret, yatırım ve rekabetçilik politikalarının da temel belirleyici unsurlarından biri hâline gelmiştir.

Güncellenen eylem planında ne var?

Resmî Gazete’de yayımlanan 2021/15 sayılı Genelge ile yürürlüğe konulan “Yeşil Mutabakat Eylem Planı”nın küresel ve bölgesel gelişmeler ile yeşil dönüşüm alanındaki politika ve öncelikleri doğrultusunda güncellendiği belirtiliyor.

Genelge’de 2053 net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda, Türkiye ekonomisinin yeşil tedarik zincirlerine entegrasyonunun güçlendirilmesi, Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği kapsamında devam eden ekonomik bütünleşme sürecinin ileriye taşınması ve yeşil dönüşümün sunduğu fırsatlardan azami ölçüde yararlanılması amaçlanıyor.

İkiz dönüşüm yaklaşımı

Genelge’de belirtilen ikiz dönüşüm yaklaşımı; yeşil dönüşüm ile dijital dönüşümü birbirinden ayrı iki süreç olarak değil, birlikte ve birbiriyle entegre biçimde ele alma stratejisi olarak tanımlanıyor.

Buna göre, Ticaret Bakanlığının koordinasyonunda ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektör paydaşlarının katkılarıyla ikiz dönüşüm yaklaşımı esas alınarak hazırlanan “Yeşil Mutabakat Eylem Planı (2026-2030)” Ticaret Bakanlığının resmi internet adresinde (www.ticaret.gov.tr) yayımlanacak.

Genelge’de ayrıca, dönüşüme ilişkin yaklaşımın yürütme faaliyeti içindeki karşılığı şöyle ifade edildi:

Buna göre, “Eylem Planı”nda yer alan eylemlere ilişkin gelişmeleri izlemek, değerlendirmek ve gerekli koordinasyonu sağlamak üzere 2021/15 sayılı Genelge ile oluşturulan Yeşil Mutabakat Çalışma Grubu; Ticaret Bakanının veya görevlendireceği bakan yardımcısının başkanlığında Çalışma ve Sosyal Güvenlik, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği, Dışişleri, Enerji ve Tabii Kaynaklar, Hazine ve Maliye, İçişleri, Kültür ve Turizm, Milli Eğitim, Sanayi ve Teknoloji, Tarım ve Orman, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlıklarının ilgili bakan yardımcıları ile Strateji ve Bütçe Başkan Yardımcısı, Yatırım ve Finans Ofisi Başkan Yardımcısı ile Yükseköğretim Kurulu Başkan Vekilinin katılımıyla faaliyetlerini sürdürecek.

Eylem Planı kapsamında ilgili kamu kurum ve kuruluşları sorumlu ve ilgili oldukları eylemlere ilişkin yıllık gelişme raporlarını Ticaret Bakanlığına gönderecekler; Eylem Planı’nın uygulanmasına ilişkin gelişmeler Yeşil Mutabakat Çalışma Grubu tarafından izlenecek ve değerlendirilecek.

Yasal çerçeve ve çözüm önerileri

Türkiye ayrıca, metan emisyonlarını 2030’a kadar yüzde 30 azaltmayı taahhüt eden Küresel Metan Taahhüdü (Global Methane Pledge) imzacısı ülkeler arasında da yer almıyor.

Öte yandan, Resmi Gazete’de yayımlanan sera gazı emisyonlarının izlenmesine ilişkin yasal düzenlemelerin biyokütle kullanan katı atık tesislerini ve doğrudan metan takibini muaf tuttuğu aktarılıyor.

Uzmanlar, katı atık sahalarındaki metan sızıntılarını önlemek için gaz toplama sistemlerinin verimliliğinin artırılması ve düzenli denetlenmesi gerektiğini vurguluyor. Gaz oluşumunu kaynağında engellemenin en etkili yolunun ise organik ve gıda atıklarının çöplüklere gitmeden önce ayrı toplanarak geri dönüştürülmesi olduğu ifade ediliyor. (Kaynak; TÜİK, 350.org, The Guardian, bianet, Resmi Gazete, EC, EDGAR)