Antik İskenderiye'de İnsan Beynini İnceleyen Hekim: Herophilos'un Tabuları Zorlayan Araştırmaları

Yaklaşık 2.300 yıl önce, insan bedeninin iç yapısı hekimler için büyük ölçüde bilinmeyen bir alandı. Yaralar tedavi ediliyor, hastalıkların belirtileri gözlemleniyor ve organların işlevleri hakkında çeşitli açıklamalar geliştiriliyordu.

Ancak beynin ne işe yaradığı, sinirlerin nasıl çalıştığı ve düşüncenin hangi organla ilişkili olduğu konusunda önemli görüş ayrılıkları bulunuyordu.

Antik Yunan dünyasında bazı düşünürler kalbi zihinsel faaliyetlerin merkezi kabul ederken, bazıları beynin önemini savunuyordu.

Bu tartışmaların yaşandığı dönemde, Mısır'ın İskenderiye kentinde çalışan Herophilos, insan bedeninin iç yapısını doğrudan inceleyerek tıbbi bilginin geliştirilmesine katkıda bulundu.

Onu diğer birçok antik hekimden ayıran özellik, insan kadavraları üzerinde sistematik anatomik araştırmalar gerçekleştirmesiydi.

Çalışmaları, beynin ve sinir sisteminin anlaşılmasında önemli bir aşamayı temsil etti. Fakat Herophilos'un bilimsel mirası, ölümünden yüzyıllar sonra bile tartışılacak bir etik meseleyle birlikte anılacaktı.

Kalkhedon'dan İskenderiye'ye: Bir hekimin bilimsel yolculuğu

Herophilos'un yaklaşık MÖ 330–260 yılları arasında yaşadığı kabul edilmektedir. Bugünkü İstanbul'un Kadıköy çevresinde bulunan antik Kalkhedon'da doğduğu ve dönemin önemli hekimlerinden Koslu Praxagoras'ın öğrencisi olduğu aktarılmaktadır.

Hayatının ilk yılları hakkında bilgiler sınırlıdır. Ailesine, eğitim sürecinin ayrıntılarına ve kişisel yaşamına ilişkin güvenilir kayıtlar bulunmamaktadır.

Buna karşılık çalışmalarını yürüttüğü İskenderiye'nin bilimsel ortamı, onun araştırmalarını anlamak açısından önemlidir.

Büyük İskender tarafından MÖ 331 yılında kurulan şehir, ölümünden sonra Mısır'da iktidarı ele geçiren Ptolemaios Hanedanı döneminde Akdeniz dünyasının önemli bilim merkezlerinden birine dönüştü.

I. Ptolemaios Soter ve II. Ptolemaios Philadelphos dönemlerinde gelişen saray himayesi, farklı coğrafyalardan bilginlerin İskenderiye'de çalışabilmesine imkân sağladı.

Matematik, astronomi, coğrafya, filoloji ve tıp alanında araştırmaların yürütüldüğü bu ortam, bilgi üretimini destekleyen kurumların gelişmesine de katkıda bulundu.

İskenderiye Kütüphanesi ve Mouseion, dönemin bilimsel faaliyetleriyle ilişkilendirilen başlıca kurumlardı. Bununla birlikte Herophilos'un belirli bir kütüphane binasında veya günümüzdeki anlamıyla bir anatomi laboratuvarında çalıştığını gösteren ayrıntılı çağdaş belgeler bulunmamaktadır.

Herophilos'un anatomik incelemelerini mümkün kılan koşullar yalnızca bilimsel merakla açıklanamaz. Dönemin siyasi yapısı, saray himayesi ve insan bedenine ilişkin toplumsal anlayışlar da bu gelişmede rol oynadı.

İnsan bedenini açmak neden sıra dışıydı?

Savaşlarda meydana gelen yaralanmalar, cerrahi müdahaleler ve hastalık gözlemleri bedenin yapısına ilişkin bilgiler sağlıyordu.

Aristoteles gibi araştırmacılar ise hayvanlar üzerinde anatomik incelemeler gerçekleştirerek organların işlevlerini anlamaya çalışmıştı.

Ancak hayvan anatomisinden insan bedenine yapılan çıkarımlar her zaman doğru sonuçlar vermiyordu.

Üstelik antik Yunan toplumunda ölü bedenin kirletici kabul edilmesi, cenaze gelenekleri ve beden bütünlüğüne ilişkin dinî anlayışlar, insan kadavralarının sistematik biçimde incelenmesini sınırlandırıyordu.

Burada önemli bir tarihsel ayrım bulunmaktadır.

Herophilos'un açıkça belgelenmiş, bütün antik dünyada geçerli bir yasal anatomi yasağını ihlal ettiği söylenemez. Onun araştırmaları, daha çok insan bedeninin açılarak incelenmesine yönelik güçlü kültürel ve dinî sınırlamaların aşıldığı istisnai bir bilimsel ortamda gerçekleşti.

İskenderiye'de MÖ 3. yüzyılın ilk yarısında Herophilos ve çağdaşı Erasistratos, antik Yunan tıp geleneğinde insan kadavraları üzerinde sistematik diseksiyon gerçekleştirdiği güçlü biçimde belgelenen en erken araştırmacılar arasında yer aldı.

Tıp tarihçisi Heinrich von Staden, bu gelişmenin dönemin siyasi, toplumsal ve kültürel koşullarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Mısır'daki mumyalama geleneğinin insan bedeninin iç yapısına ilişkin bazı pratik bilgiler sağlamış olabileceği düşünülse de mumyalama ile bilimsel amaçlı anatomik diseksiyon aynı faaliyet değildi.

Herophilos'un tıp tarihindeki önemi, insan bedeninin iç yapısını doğrudan gözlemleyerek anatomik bilgiyi geliştirmeye çalışmasında yatıyordu.

Sinirlerle damarları birbirinden ayıran hekim

Herophilos'un önemli bilimsel katkılarından biri, sinirlerin anatomik özelliklerini incelemesi ve onları kan damarlarından ayırmasıdır.

Antik tıpta sinir, tendon, bağ ve damar gibi yapıların işlevleri günümüzdeki açıklıkta tanımlanmamıştı.

Bu durum yalnızca anatomik bir sorun değildi. İnsan bedeninin nasıl hareket ettiği ve dış dünyayı nasıl algıladığı sorularını da etkiliyordu.

Herophilos, insan bedeni üzerinde yaptığı incelemelerle sinirlerin beyin ve omurilikle bağlantılarını araştırdı.

Duyuyla ilişkili sinirlerle istemli hareketle ilişkili sinirler arasında ayrım yaptığı, daha sonraki kaynakların aktardığı bilgilerden anlaşılmaktadır.

Bu ayrımın tarihsel önemini anlamak için insan bedenindeki iki farklı işlevi düşünmek yeterlidir.

Bir kişinin sıcak bir nesneye dokunduğunu hissetmesiyle elini hareket ettirmesi, birbirinden farklı sinirsel süreçlerdir.

Herophilos'un anatomik araştırmaları, duyusal algı ile istemli hareket arasındaki bu farklılığın anatomik temellerini açıklamaya yönelik erken girişimlerdendi.

Ayrıca bazı kafa sinirlerini ve özellikle görmeyle ilişkili optik sinirin anatomik özelliklerini incelediği bilinmektedir.

Modern nöroanatomi tarihine ilişkin araştırmalar, onun en az yedi çift kafa sinirinin seyrine ilişkin tanımlamalarla ilişkilendirildiğini göstermektedir.

Bununla birlikte bu bilgiyi modern anlamdaki on iki çift kafa siniri sınıflandırmasını eksiksiz biçimde ortaya koyduğu şeklinde yorumlamak doğru değildir.

Herophilos, nöronları, sinir hücrelerinin elektriksel faaliyetlerini veya günümüzde tanımlanan motor ve duyu yollarının bütün ayrıntılarını bilmiyordu.

Üstelik sinir sistemine yönelik düşünceler onunla başlamamıştı.

Krotonlu Alkmaion, beynin duyularla ilişkisi üzerinde daha önce durmuştu. Praxagoras da bedenin damarları ve işlevlerine ilişkin görüşler geliştirmişti.

Herophilos'un önemli katkısı, önceki düşünsel birikimi insan anatomisine ilişkin doğrudan gözlemlerle geliştirmesiydi.

Beynin içinde ne buldu?

Herophilos'un araştırmaları yalnızca sinirlerin izlenmesiyle sınırlı kalmadı.

Beynin zarlarını, içindeki boşlukları ve çeşitli anatomik yapılarını inceleyen çalışmalar gerçekleştirdi.

Beyni ve omuriliği çevreleyen zarların ayırt edilmesi, sinir sisteminin anatomik özelliklerinin anlaşılması bakımından önemliydi.

Özellikle bugün beyin ventrikülleri olarak adlandırılan boşluklar üzerinde durduğu bilinmektedir.

Modern tıpta bu boşluklar, beyin-omurilik sıvısıyla dolu anatomik yapılar olarak tanımlanmaktadır. Ancak Herophilos'un yaşadığı dönemde bunların işlevleri bugünkü fizyolojik bilgilerle açıklanamıyordu.

Herophilos'un özellikle dördüncü ventriküle önem verdiği anlaşılmaktadır.

Bu boşluğun tabanında bulunan ve kalem biçimini andıran anatomik yapıya ilişkin tanımlamaları, daha sonraki tıp literatüründe calamus scriptorius adıyla anılan bölgeyle ilişkilendirilmiştir.

Herophilos'un ismiyle bağlantılı bir başka anatomik terim ise torcular Herophilidir.

Bu ad, günümüzde kafatası içindeki dural venöz sinüslerin birleşim bölgesi için kullanılan tarihsel bir terimdir.

Ancak modern araştırmalar, bu isimlendirmenin Herophilos'un özgün anatomik gözlemleriyle tam olarak nasıl ilişkilendirileceği konusunda belirsizlikler bulunduğunu göstermektedir.

Dolayısıyla modern terminolojide aynı adın kullanılması, söz konusu yapının bugünkü tanımının bütün ayrıntılarıyla Herophilos tarafından ortaya konulduğunu kanıtlamaz.

Göz anatomisi de onun araştırmalarında önemli yer tutuyordu.

Kornea, iris, retina ve koroid gibi yapıların birbirinden ayrılmasına yönelik gözlemleri, görme organının anatomisinin anlaşılmasına katkıda bulundu.

Bütün bu çalışmaların ortak yönü, duyuların ve hareketlerin belirli anatomik yapılarla ilişkili olduğunu açıklama çabasıydı.

Herophilos, insan beynini yalnızca düşünsel tartışmaların konusu olarak değil, doğrudan incelenebilen bir organ olarak ele alan önemli antik araştırmacılardan biriydi.

Düşüncenin merkezi kalp miydi, beyin mi?

Herophilos'un araştırmalarının önemini ortaya koyan tartışmalardan biri de zihinsel faaliyetlerin hangi organla ilişkili olduğuydu.

Aristoteles, kalbe merkezi bir rol verirken beynin işlevlerinden birini bedenin sıcaklığını düzenlemekle ilişkilendirmişti.

Buna karşılık bazı Hipokratik metinler ve Alkmaion gibi erken düşünürler, beynin duyular ve zihinsel faaliyetler bakımından önemine dikkat çekmişti.

Herophilos, beynin bu işlevlerde merkezi bir rol oynadığını savunan yaklaşımı anatomik gözlemlerle geliştirdi.

Sinirlerin beyin ve omurilikle bağlantılı olduğuna ilişkin araştırmaları, bu düşüncenin anatomik dayanaklarını güçlendirdi.

Ancak onun zihinsel faaliyetlere ilişkin görüşleri modern nörobilimle aynı değildi.

Antik tıpta pneuma adı verilen, soluk veya yaşamsal ruh kavramlarıyla ilişkili fizyolojik açıklamalar önemli yer tutuyordu.

Herophilos'un beyin boşluklarına, özellikle dördüncü ventriküle verdiği önem de kendi döneminin bu fizyolojik anlayışı çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Günümüzde düşünme, bellek, algı ve hareketin düzenlenmesi, beynin farklı bölgeleri ile sinir ağlarının karmaşık faaliyetleri üzerinden açıklanmaktadır.

Bu nedenle Herophilos'un modern nörofizyolojiyi keşfettiğini söylemek doğru olmaz.

Onun tarihsel başarısı, beynin anatomik yapısıyla bedenin işlevleri arasında araştırılabilir ilişkiler kurmaya çalışmasıydı.

Nabzı ölçmek için su saati kullandığı doğru mu?

Herophilos'un bilimsel yaklaşımını gösteren bir başka konu, nabız üzerine çalışmalarıdır.

Antik hekimler nabzın hızını, düzenini ve gücünü hastalıkların değerlendirilmesinde kullanıyordu.

Herophilos, nabız ritimlerini sınıflandırmaya ve aralarındaki farklılıkları açıklamaya çalıştı.

Nabzın ritmik özelliklerini müzikteki zaman ve ölçü kavramlarıyla karşılaştırması, antik tıpta dikkat çekici bir yaklaşımdı.

Daha sonraki tıp tarihi anlatılarında, nabız sıklığını değerlendirmek için klepsydra adı verilen bir su saatinden yararlandığı da aktarılmaktadır.

Buna göre belirli bir zaman aralığındaki nabız atımları karşılaştırılmaya çalışılıyordu.

Ancak bu anlatı, günümüze ulaşmış bir Herophilos cihazına veya onun özgün eserlerinden doğrudan korunmuş ayrıntılı bir kullanım tarifine dayanmamaktadır.

Bu nedenle Herophilos'un modern nabız ölçümünü icat ettiğini söylemek yerine, nabız ritmi ve sıklığını ölçülebilir özellikler olarak değerlendirmeye çalışan erken hekimlerden biri olduğunu belirtmek daha doğrudur.

Canlı mahkûmlar üzerinde deney yaptı mı?

Herophilos'un bilimsel çalışmalarına ilişkin en ciddi tartışma, canlı insanlar üzerinde anatomik deneyler gerçekleştirdiği iddiasıdır.

Bu iddianın başlıca antik kaynaklarından biri, MS 1. yüzyılda yaşayan Romalı yazar Aulus Cornelius Celsus'tur.

Celsus, De Medicina adlı eserinin girişinde, Herophilos ve Erasistratos'un hükümdarlardan teslim aldıkları mahkûmları canlıyken açarak bedenlerinin iç yapılarını incelediklerinin anlatıldığını aktarır.

Söz konusu anlatıya göre bu yöntemi savunan hekimler, canlı bedenin anatomik özelliklerinin ölü bedende görülenlerden farklı olabileceğini düşünüyordu.

Dolayısıyla iç organların canlı durumdaki özelliklerini anlamak için doğrudan inceleme yapılması gerektiğini ileri sürüyorlardı.

Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır.

Celsus, canlı insan bedeninin açılmasını savunan bir yazar değildi.

De Medicina adlı eserinin giriş bölümünde farklı tıbbi görüşleri aktardıktan sonra kendi değerlendirmesini ortaya koyar.

Canlı insan bedeninin açılmasını zalimce ve gereksiz bulurken, ölü bedenin anatomik incelemesini tıp eğitimi açısından gerekli kabul eder.

Bu nedenle Celsus'un metni, yalnızca canlı diseksiyon iddiasını değil, antik dünyada bu uygulamaya yöneltilen ahlaki itirazları da göstermektedir.

Üstelik Celsus, Herophilos'un çağdaşı değildi.

Aralarında yaklaşık üç yüzyıllık bir zaman farkı bulunuyordu.

Dolayısıyla anlattıkları, doğrudan görgü tanıklığı olarak değil, kendisinden önceki döneme ilişkin tarihsel aktarım olarak değerlendirilmelidir.

Tertullianus'un ağır suçlamaları

Herophilos'a yönelik suçlamaların bulunduğu bir başka önemli metin, Hristiyan yazar Tertullianus'un De Anima adlı eseridir.

MS 2. ve 3. yüzyıllarda yaşayan Tertullianus, Herophilos'u insan bedenini inceleme yöntemleri nedeniyle son derece sert ifadelerle eleştirir.

Eserinin onuncu bölümünde Herophilos'un çok sayıda insanı anatomik araştırmalarında kullandığını ileri sürer.

Latince metinde geçen sexcentos sözcüğü bazı çevirilerde altı yüz, bazılarında ise çok sayıda insan anlamında aktarılmıştır.

Bu ifade, doğrulanmış bir diseksiyon sayısı olarak kabul edilemez.

Tertullianus'un anlatısında asıl önemli olan, Herophilos'un araştırmalarını ahlaki yönden eleştirmesi ve bedenin ölüm sürecinde değişime uğraması nedeniyle anatomik incelemelerin güvenilirliğini de sorgulamasıdır.

Ancak Tertullianus da Herophilos'un çağdaşı değildi.

Metni, söz konusu olaylardan yaklaşık dört ila beş yüzyıl sonra kaleme alınmıştı.

Üstelik anlatının polemik niteliği, tarihsel olayları değerlendirirken dikkatli olunmasını gerektirir.

Modern tarihçiler bu konuda farklı sonuçlara ulaşmıştır.

Heinrich von Staden, antik tanıklıkları değerlendirerek mahkûmlar üzerinde canlı diseksiyon yapılmış olmasını tarihsel bakımdan muhtemel görmektedir.

Buna karşılık J. Ganz, 2014 yılında yayımladığı araştırmada canlı insan bedeninin anatomik inceleme amacıyla kullanılmasının pratik güçlüklerine dikkat çekmiş ve bu anlatının doğruluğuna şüpheyle yaklaşmıştır.