10 Kasım’ın bugüne söylediği

Türkiye, uzun zamandır yalnızca siyasi tercihler bakımından değil, toplumsal hafıza, tarih yorumu ve gelecek tasavvuru bakımından da birbirinden uzaklaşan kesimlerin ülkesi görünümünde. Üstelik bu ayrışmayı iki kutuplu bir siyasi rekabet olarak tanımlamak da artık yeterli değil.

Toplumun farklı meselelerde farklı doğrulara sahip, birbirleriyle kesişen veya zaman zaman çatışan çok sayıda parçaya ayrıldığını görüyoruz. Siyasi partiler, ideolojik aidiyetler, kültürel kimlikler ve tarihsel hafızalar üzerinden şekillenen bu parçalanmışlık, ortak bir toplumsal zeminin giderek daraldığı yönündeki kanaati de güçlendiriyor.

Ancak bu tablonun içinde dikkat çekici bir başka eğilim var. Toplumun önemli bir kesiminde, bütün bu farklılıklara rağmen yeniden ortak bir değer etrafında buluşma arayışı gözleniyor. Bu arayışın 10 Kasım vesilesiyle Mustafa Kemal Atatürk ve Cumhuriyet kavramları etrafında görünür hâle gelmesi, üzerinde ayrıca düşünülmesi gereken bir gelişme.

Burada söz konusu olan, geçmişteki resmî anma törenlerinin alışılmış diline dönmek ya da Atatürk'ü tartışılmaz bir tarihsel figür olarak yeniden kutsallaştırmak değil. Hatta belki de tam tersine, Atatürk'ü yalnızca anma günlerinde hatırlanan, belirli kalıplar içerisinde tarif edilen bir tarihsel kişilik olmaktan çıkarıp bugünün toplumsal ve siyasal sorunları karşısında yeniden anlamlandırma çabasıdır.

Çünkü toplumların ortak değerleri, yalnızca geçmişten devraldıkları sembollerle varlıklarını sürdüremez. Bu değerlerin her kuşak tarafından yeniden yorumlanması, değişen toplumsal ihtiyaçlar içerisinde karşılık bulması gerekir.

Atatürk ve Cumhuriyet etrafında oluşan yeni yakınlaşmayı da bu açıdan değerlendirmek daha anlamlı olacaktır. Özellikle son yıllarda devlet ile toplum arasındaki ilişkinin niteliği üzerine yaşanan tartışmalar, bu arayışın anlaşılmasına yardımcı oluyor.

Devletin belirli bir siyasi anlayışın, ideolojik grubun veya iktidar çevresinin temsil alanına dönüşmesi ihtimali, toplumun farklı kesimlerinde devlete yeniden sahip çıkma arzusunu güçlendiriyor. Burada ilginç olan, bu sahiplenme talebinin yalnızca belirli bir siyasi geleneğin içinden yükselmemesi.

Kendisine ait olduğunu düşündüğü devletle arasındaki mesafenin açıldığını hisseden geniş bir toplumsal kesim, bu ilişkiyi yeniden tanımlayabileceği bir ortak referans arıyor. Cumhuriyet ve Atatürk, tam da bu noktada bir siyasi aidiyetin ötesinde, devletin bütün vatandaşlara ait olduğu fikrinin tarihsel karşılığı olarak öne çıkıyor.

Bu yaklaşımın önemli bir farkı var: Atatürk'ü sahiplenmek ile Kemalizmin bütün tarihsel ve ideolojik yorumlarını benimsemek aynı şey değil. Nitekim bugün Atatürk'e yakınlık duyan insanların önemli bir bölümü, geçmişte birbirinden oldukça farklı siyasi ve düşünsel geleneklerden geliyor.

Kimileri için bu yakınlık Cumhuriyet'in kuruluş ilkeleriyle, kimileri için laiklikle, kimileri için bağımsızlık fikriyle, kimileri için de devletin vatandaş karşısındaki eşitlikçi konumuyla ilgili. Dolayısıyla ortaya çıkan ortaklık, düşünsel farklılıkların ortadan kalktığı homojen bir toplumsal bütünlük anlamına gelmiyor.

Aksine, farklı tarih okumalarına ve farklı siyasi beklentilere sahip insanların belirli bir ortak zeminde buluşabilme ihtimalini gösteriyor. Atatürk'ün tarihsel mirasının bugünkü anlamı da belki en çok bu çoğul yorum imkânında yatıyor.

Siyasetin bu eğilime yaklaşması da ayrıca dikkat çekici. Uzun süre Atatürk ve Cumhuriyet kavramları üzerinden yürütülen siyasi rekabetin, bugün farklı siyasi aktörler tarafından daha kapsayıcı bir dille yeniden ele alınması söz konusu.

Bu değişimi yalnızca siyasi partilerin söylem stratejileriyle açıklamak yeterli olmaz. Siyaset, toplumsal karşılığı bulunan bir talebi görmezden gelemez. Toplumda oluşan ortak değer arayışı, siyasi aktörleri de kendi konumlarını yeniden değerlendirmeye zorluyor.

Elbette bu yakınlaşmanın ne kadar kalıcı olacağını, siyasi söylemlerin ötesinde hangi ortak politikalarla destekleneceğini zaman gösterecek. Çünkü bir değeri sahiplenmek ile o değerin gerektirdiği siyasal ve toplumsal sorumlulukları üstlenmek arasında önemli bir mesafe var.

Cumhuriyet'i sahiplenmek, yalnızca kuruluş tarihine ve kurucu kadrolara saygı göstermek değildir. Hukukun üstünlüğünü, vatandaşlık eşitliğini, kurumların bağımsızlığını ve kamusal kaynakların bütün toplum adına kullanılmasını da savunmayı gerektirir.

Atatürk'ün mirasını bugünün dünyasında anlamlı kılacak olan da bu ilkelerin güncel hayattaki karşılığıdır. Onun akla ve bilime yaptığı vurgu, değişen koşullar karşısında dogmalara sığınmayan yaklaşımı ve bağımsızlığı yalnızca siyasi değil, ekonomik ve düşünsel bir mesele olarak ele alması, bugünün sorunları bakımından da tartışılmaya değer bir düşünce çerçevesi sunuyor.

Belki de 10 Kasım'ın bize hatırlatması gereken en önemli mesele budur. Bir ülkenin kurucu liderini anmak, onun ardından söylenmiş sözleri tekrarlamakla sınırlı kalmamalıdır. Onun temsil ettiği tarihsel deneyimin, bugünün toplumsal ihtiyaçları karşısında ne ifade ettiğini sorgulamak gerekir.

Cumhuriyet'i bir kutsal emanet olarak koruma söyleminin ötesine geçip onu her gün yeniden üretilmesi gereken akılcı bir yönetim ve birlikte yaşama tercihi olarak değerlendirmek gerekir. Türkiye'nin bugün ihtiyaç duyduğu şey, herkesin aynı tarih yorumuna, aynı ideolojiye veya aynı siyasi tercihe sahip olması değil.

Farklılıkların varlığını koruyabildiği, ancak bu farklılıkların ortak bir devlet ve vatandaşlık fikrini ortadan kaldırmadığı bir toplumsal mutabakatın yeniden kurulması. Belki de bu nedenle Atatürk, bugün geçmişin bir tartışma konusu olmaktan çıkarak geleceğe ilişkin bir ortak referansa dönüşüyor.

Bu dönüşümün değeri, Atatürk'ü herkesin kendi düşüncesine göre yeniden tarif etmesinde değil, farklı düşüncelere sahip insanların onun temsil ettiği Cumhuriyet fikri etrafında birlikte yaşama iradesi gösterebilmesinde aranmalı.10 Kasım'ı anlamlı kılacak olan da tam olarak bu iradedir. Çünkü bir toplumun ortak değerleri, yalnızca geçmişte neyi başardığıyla değil, gelecekte nasıl bir ülkede birlikte yaşamak istediğiyle de ilgilidir.