İki yıllık esaretin ardından gelen şanlı sabah: 13 Kasım

Yunan kuvvetlerinin şehirden çekilmesi, Türk idaresinin yeniden kurulması ve ay yıldızlı bayrağın Hükümet Konağı’nda dalgalanmasıyla Tekirdağ için yeni bir dönem başladı. Peki, 13 Kasım 1922 günü Tekirdağ’da neler yaşandı, işgal nasıl sona erdi ve Türk askerleri şehre nasıl girdi?

Tekirdağ’ın 13 Kasım kurtuluşu, yalnızca bir takvim yaprağına sığdırılabilecek bir tarih değil, bir şehrin iki yılı aşkın süre devam eden işgalden sonra yeniden kendi yönetimine kavuşmasının hikayesidir. Bugün her yıl törenlerle anılan bu tarih, aslında 30 Ağustos 1922’de kazanılan Büyük Zafer’in Trakya’daki sonuçlarından biridir.

Tekirdağ’ın kurtuluşunu anlayabilmek için ise önce Mondros Mütarekesi sonrasında yaşananlara, Yunan işgaline ve Millî Mücadele’nin son aşamasına bakmak gerekiyor.

İşgalin başladığı gün: 20 Temmuz 1920

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti için başlayan işgal süreci, Trakya’yı da doğrudan etkiledi.

30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi sonrasında Osmanlı toprakları İtilaf Devletlerinin denetimine açılırken, Trakya üzerindeki hesaplar da giderek belirginleşti. Yunanistan, Anadolu ve Trakya’da genişleme hedefi doğrultusunda bölgedeki faaliyetlerini artırdı.

Tekirdağ, bu dönemde yalnızca bir yerleşim merkezi değildi. Marmara Denizi kıyısındaki limanı, ulaşım bağlantıları ve stratejik konumu nedeniyle askeri ve ticari açıdan önemli bir merkezdi. Nitekim Millî Mücadele yıllarında Tekirdağ Limanı, Yunan askerlerinin ve mühimmatın Anadolu'ya nakledilmesinde de kullanıldı.

Mondros Mütarekesi'nin ardından bölgeye gelen İtalyan askeri kuvvetlerinin yerini bir süre sonra Yunan kuvvetleri aldı. Yunanistan'ın Trakya'yı ele geçirme girişimleri kapsamında Tekirdağ da hedef haline geldi.

20 Temmuz 1920 tarihinde Yunan kuvvetleri Tekirdağ'ı işgal etti. Böylece şehir, yeniden Türk yönetimine geçeceği 13 Kasım 1922 tarihine kadar sürecek karanlık bir döneme girdi. İşgalin başlangıcında şehirde güçlü ve örgütlü bir askeri direniş ortaya konulamadı.

Dönemin mülki ve askeri yöneticilerinin tutumları, halkın içinde bulunduğu koşullar ve İstanbul'un da işgal altında olması, şehirdeki direniş hareketinin güçlenmesini zorlaştırdı.

Yunan askerlerinin şehre girmesiyle birlikte Tekirdağ'da yönetim değişti. Hükümet Konağı'na Yunan bayrağı çekildi. Türk halkı kendi şehrinde işgal yönetiminin baskısı altında yaşamaya başladı. Tutuklamalar, yaralamalar, gasp, sürgün ve göçe zorlama gibi uygulamalar, işgal döneminin acı hatıraları arasında yer aldı.

İşgal yalnızca askeri bir kontrol meselesi değildi. Şehrin sosyal ve ekonomik hayatı da bu süreçten etkilendi. İnsanların günlük yaşamı, mülkleri, güvenlikleri ve gelecekleri belirsizliğe sürüklendi. Türk halkı için kendi topraklarında özgürce yaşama özlemi, iki yılı aşkın süre devam etti.

Büyük Zafer, Tekirdağ'ın kurtuluşunun yolunu açtı

Tekirdağ'ın işgalden kurtuluşu, Anadolu'da verilen Millî Mücadele'den bağımsız düşünülemez. Çünkü Yunanistan'ın Trakya üzerindeki hâkimiyetini sürdürmesini sağlayan en önemli gelişmelerden biri, Anadolu'daki askeri varlığıydı.

Türk ordusunun Büyük Taarruz ile başlattığı harekat ve 30 Ağustos 1922'de kazandığı Başkomutanlık Meydan Muharebesi, savaşın seyrini değiştirdi.

Türk ordusunun İzmir'e ilerlemesi ve Yunan kuvvetlerinin Anadolu'dan çekilmek zorunda kalması, Trakya'daki işgal yönetimini de çıkmaza soktu. Yunanistan'ın askeri yenilgisiyle birlikte Doğu Trakya'nın geleceği uluslararası görüşmelerin konusu haline geldi.

11 Ekim 1922 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile İngiltere, Fransa ve İtalya temsilcileri arasında Mudanya Mütarekesi imzalandı. Bu anlaşma, Millî Mücadele'nin askeri aşamasının sona ermesinde ve Doğu Trakya'nın yeniden Türk yönetimine geçmesinde dönüm noktası oldu.

Mudanya Mütarekesi'nin hükümleri doğrultusunda Yunan kuvvetlerinin Doğu Trakya'dan çekilmesi, bölgenin önce İtilaf Devletleri tarafından teslim alınması, ardından Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti'ne devredilmesi kararlaştırıldı. Böylece Tekirdağ'ın da aralarında bulunduğu Doğu Trakya topraklarının yeniden Türk idaresine geçmesi için süreç başladı.

Bu noktada önemli bir ayrıntı bulunuyor: Tekirdağ'ın 13 Kasım 1922'deki kurtuluşu, şehir merkezinde büyük bir meydan muharebesi verilerek gerçekleşmedi. Kurtuluş, Büyük Zafer'in ardından imzalanan ateşkesin getirdiği tahliye ve devir teslim sürecinin sonucuydu.

Ancak bu durum, halkın yıllardır beklediği özgürlüğün ve bayrağına yeniden kavuşmasının taşıdığı anlamı hiçbir şekilde azaltmıyordu.

Trakya'da kurtuluş günleri başladı

Mudanya Mütarekesi'nin ardından Doğu Trakya'nın farklı bölgelerinde devir teslim işlemleri başladı. İtilaf Devletleri, bölgeyi kendi aralarında belirledikleri işgal ve denetim alanlarına ayırmıştı. Tekirdağ, Şarköy ve Hayrabolu'nun bulunduğu bölge İngilizlerin sorumluluğuna bırakılmıştı. Çorlu ve Çerkezköy çevresi ise İtalyan kuvvetlerinin kontrol alanındaydı.

Bu nedenle Trakya'nın bütün yerleşimleri aynı gün kurtulmadı. Yunan askerlerinin çekilmesinin ardından İtilaf kuvvetlerinin denetimi ve devir teslim işlemleri aşamalı olarak yürütüldü. Türk memurlarının ve jandarma birliklerinin bölgeye gelmesiyle birlikte Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin yönetimi yeniden kurulmaya başladı.

Tekirdağ'ın ilçelerinde de kurtuluş tarihleri farklı günlere denk geldi. Marmara Ereğlisi 29 Ekim 1922'de, Çerkezköy ve Saray 30 Ekim'de, Çorlu 1 Kasım'da, Muratlı 2 Kasım'da işgalden kurtuldu. Tekirdağ merkez 13 Kasım'da yeniden Türk yönetimine geçti. Malkara ve Hayrabolu 14 Kasım'da, Şarköy ise 17 Kasım 1922'de kurtuluşa kavuştu.

Bu tarihler, Tekirdağ'ın kurtuluşunun tek bir askeri harekâtla değil, Doğu Trakya genelinde yürütülen aşamalı bir devir teslim süreciyle tamamlandığını gösteriyor.

13 Kasım 1922 sabahı Tekirdağ'da neler yaşandı?

Ve beklenen gün geldi...

13 Kasım 1922 sabahı, Tekirdağ'da işgal yönetiminin sona ermesi ve Türk idaresinin yeniden kurulması için hazırlıklar yapılıyordu. Şehirdeki Yunan kuvvetlerinin çekilmesi birkaç gün öncesinden başlamıştı. 10 Kasım'dan itibaren Yunan askerleri, Ermeniler ve yerli Rumların bir bölümü şehirden ayrılmaya başlamış, kimileri trenle Muratlı üzerinden, kimileri kara yoluyla Malkara ve Keşan yönünden, kimileri de limana yanaşan gemilerle Tekirdağ'dan uzaklaşmıştı.

İşgalin sona ereceğinin anlaşılmasıyla birlikte şehirde büyük bir beklenti oluşmuştu. Yıllardır kendi bayrağına hasret kalan Tekirdağlılar, Türk askerlerinin gelişini bekliyordu. Evlerde gizlice Türk bayrakları hazırlanıyor, kurtuluş günü için heyecanlı bir bekleyiş yaşanıyordu.

13 Kasım günü sabah namazı vakti, şehrin devir teslim töreni için bir heyet yola çıktı. Tümen Komutanı Salih Omurtak, Jandarma Müfettişi Cemil Cahit Bey, Trakya Paşaeli Cemiyeti temsilcisi Şakir Yorulmaz ve Tekirdağ Paşaeli Cemiyeti temsilcisi Avukat Hüseyin Rahmi Bey bu heyette yer alıyordu.

Bu isimlerin Tekirdağ'a gelişi, yalnızca askeri bir teslim işlemi değildi. Aynı zamanda şehirde Türk idaresinin yeniden kurulması anlamına geliyordu.

Kurtuluş hazırlıkları kapsamında şehir halkı da sabahın erken saatlerinde sokaklara çıkmaya başladı. Tekirdağ'ın içinden ve köylerinden gelen vatandaşlar, Muratlı Caddesi üzerindeki Namazgâh bölgesinde toplanıyordu. Bugün İmam Hatip Lisesi ve polis lojmanlarının bulunduğu alan olarak tarif edilen Namazgâh çevresinde kurtuluş töreni için hazırlık yapılmıştı.

Bugün Şehitlik merdivenlerinin bulunduğu yerde zafer takları kurulmuş, bu taklar çiçeklerle süslenmişti. Şehrin çeşitli noktaları Türk bayraklarıyla donatılmış, davullar ve klarnetler çalmaya başlamıştı. Bando ve mızıka takımları zafer marşlarıyla halkın heyecanına eşlik ediyordu.

Hava soğuk ve rüzgârlı olmasına rağmen meydanda büyük bir kalabalık vardı. Dönemin kurtuluş anlatılarında törene katılanların sayısının 5 bini aştığı aktarılıyor. Tekirdağlılar, uzun süredir bekledikleri o anı yaşayabilmek için bir araya gelmişti.

Peştemalcı Caddesi'ne asılan Türk bayrağı

Kurtuluş gününden bir gece önce yaşanan bir olay ise Tekirdağ'ın hafızasında ayrı bir yere sahip.

12 Kasım gecesi, yerli milislerden Paşa Halid'in Osman adlı kişinin Peştemalcı Caddesi'ndeki bir köşe kahvesine Türk bayrağı astığı aktarılıyor. O dönemde Rum ve Ermeni nüfusunun yoğun olduğu belirtilen bu mahallede Türk bayrağının dalgalanması büyük heyecan yaratmıştı.

İngiliz kuvvetleri bayrağın indirilmesini istedi. Ancak Osman bayrağı indirmekte direniyordu. Bunun üzerine İngilizler durumu müftüye bildirdi. Olay yerine gelen müftünün, Osman'a kurtuluşa yalnızca bir akşam kaldığını hatırlatarak sabırlı olmasını istediği anlatılıyor.

Osman, müftünün ricası üzerine bayrağı indirdi. Ancak bu olay, Tekirdağlıların kurtuluşa duyduğu özlemi ve Türk bayrağını yeniden şehirde dalgalandırma arzusunu gösteren önemli hatıralardan biri olarak kayıtlara geçti.

Bu anlatı, kurtuluş günü töreninin hemen öncesinde şehirde yaşanan heyecanın da bir göstergesiydi.

Zafer takının altından geçen kurtuluş heyeti

13 Kasım sabahı Namazgâh çevresinde toplanan kalabalık, beklediği haberi almaya hazırlanıyordu. Çiçeklerle süslenen zafer takının arkasında, siyahlar giydirilmiş ve yüzü örtülmüş küçük bir Türk kızının bulunduğu da dönemin kurtuluş anlatılarında yer alıyor.

Bu kız çocuğu, işgal yıllarının acısını ve Türk halkının yeniden özgürlüğüne kavuşmasını simgeleyen bir figür olarak törene katılmıştı.

Bir süre sonra silah sesleri duyuldu. Türk birliklerinin gelişini temsilen düzenlenen gösteriyle birlikte halkın heyecanı daha da arttı. Yunan askerlerinin teslim alınmasını canlandıran sembolik sahnenin ardından kurtuluş heyeti zafer takının önüne geldi.

Kalabalık arasından yükselen “Geliyorlar!” sesleriyle birlikte tören alanında büyük bir sevinç yaşandı. Salih Omurtak ve beraberindeki heyet araçlarından indi. Kurdela kesildi, kurbanlar kesilerek tören gerçekleştirildi.

Salih Omurtak'ın Tekirdağlılara hitaben söylediği aktarılan “Tekirdağlılar geçmiş olsun” sözü, işgalin sona erdiğini müjdeleyen ifadelerden biri oldu. Ardından siyah örtülü küçük kızın yüzündeki örtü kaldırıldı.

Bando ve mızıka takımları, binlerce Tekirdağlının eşlik ettiği “Ankara'nın Taşına Bak” marşını çalmaya başladı. Salih Omurtak, Cemil Cahit Bey ve diğer heyet üyelerinin öncülüğünde askerler, mülki erkân, okullar ve halk kortej halinde Hükümet Konağı'na doğru ilerledi.

Yıllardır işgal yönetiminin gölgesinde yaşayan şehir, artık yeniden kendi bayrağına kavuşmak üzereydi.

Kurtuluş töreninin en anlamlı anı, heyetin Hükümet Konağı'na ulaşmasıyla yaşandı.

Jandarma Yüzbaşı Arif Bey, Hükümet Konağı'na Türk bayrağını çekti. Böylece 20 Temmuz 1920'de başlayan Yunan işgali sona ererken Tekirdağ yeniden Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin yönetimine geçti.

Aynı saatlerde askeri birliklerin bir kısmı da deniz yoluyla Tekirdağ'a ulaştı. Demir iskeleye yanaşan gemiden inen birlikler törenle karşılandı. Birliklerin kumandanı Jandarma Yüzbaşı Nihat Bey tarafından Belediye binasına da Türk bayrağı çekildi.

Böylece şehrin hem Hükümet Konağı'nda hem de Belediye binasında Türk bayrağı yeniden dalgalanmaya başladı.

Kurtuluşun ardından şehirde güvenlik ve idari düzenin yeniden kurulması için çalışmalar başladı. Jandarma birlikleri asayiş görevini üstlenirken mülki idare de Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti'ne bağlandı. Böylece İstanbul Hükümeti'nin fiilen sona erdiği yeni dönemde Tekirdağ'ın yönetimi Ankara'daki millî hükümetin kontrolüne geçti.

13 Kasım akşamında ise kurtuluşun sevinci fener alaylarıyla sürdü. Sokaklar aydınlandı, halk yıllardır özlemini duyduğu özgürlüğü kutladı.

Tekirdağ'ın kurtuluşu neden 13 Kasım'da kutlanıyor?

Tekirdağ'ın kurtuluş tarihi olarak 13 Kasım'ın kabul edilmesinin nedeni, şehir merkezinin bu tarihte Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti'ne devredilmesidir.

Ancak Tekirdağ'ın geçmişinde birbirinden farklı iki önemli kurtuluş tarihi de bulunuyor. Bunlardan ilki Balkan Savaşları sırasında yaşanan Bulgar işgalinin sona ermesidir. Şehir, 1912 yılında Bulgar işgaline uğramış, 13 Temmuz 1913 tarihinde Kuşçubaşı Eşref komutasındaki gönüllü birliklerin denizden gerçekleştirdiği harekâtla yeniden Türk yönetimine geçmiştir.

İkinci kurtuluş ise Birinci Dünya Savaşı sonrasında başlayan ve 20 Temmuz 1920'de Yunan kuvvetlerinin şehri işgal etmesiyle devam eden sürecin 13 Kasım 1922'de sona ermesidir.

Bu nedenle 13 Kasım, Tekirdağ'ın Yunan işgalinden kurtuluşunun ve millî egemenliğin şehirde yeniden tesis edilmesinin yıl dönümü olarak anılıyor.

Kurtuluşun ardından Tekirdağ'ın yeni dönemi

Tekirdağ'ın kurtuluşu, şehrin yalnızca askeri ve siyasi açıdan yeniden Türk yönetimine geçmesi anlamına gelmiyordu. İki yılı aşkın işgal döneminin ardından ekonomik, sosyal ve idari hayatın yeniden düzenlenmesi gerekiyordu.

İşgal yıllarında yaşanan göçler, güvenlik sorunları, mülk kayıpları ve ekonomik sıkıntılar şehrin toparlanmasını zorlaştırdı. Özellikle 1922 yılında Anadolu'daki Yunan yenilgisinin ardından Tekirdağ, Anadolu'dan ayrılan Yunan askerleri ve yerli Rumların toplandığı merkezlerden biri haline gelmişti.

Bu durum, şehrin kurtuluş öncesindeki son dönemini daha da hareketli ve çalkantılı hale getirmişti.

Kurtuluşla birlikte kamu yönetiminin yeniden kurulması, güvenliğin sağlanması ve günlük hayatın normale dönmesi için çalışmalar başlatıldı. Tekirdağ, yeni Türkiye'nin idari yapılanması içinde de önemli bir konuma kavuştu.

20 Ocak 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile başlayan idari düzenleme sürecinde il statüsü kazanan Tekirdağ, 15 Ekim 1923 tarihinde il merkezi haline getirildi. Cumhuriyetin ilanına günler kala gerçekleşen bu düzenleme, şehrin yeni devlet yapısı içerisindeki yerini de belirledi.

13 Kasım, bir şehrin yeniden ayağa kalktığı gün

Bugün Tekirdağ sokaklarında, meydanlarında ve kamu binalarında dalgalanan Türk bayrağının arkasında, 13 Kasım 1922 sabahının büyük bir anlamı bulunuyor.

20 Temmuz 1920'de başlayan işgal, 13 Kasım 1922'de sona erdi. İki yıl üç ay 24 gün boyunca işgal altında kalan şehir, yeniden kendi yönetimine kavuştu. O sabah Muratlı Caddesi'nde toplanan binlerce insanın sevinci, Hükümet Konağı'na çekilen Türk bayrağı ve akşam düzenlenen fener alayları, Tekirdağ tarihinin unutulmayan sahneleri arasında yerini aldı.

Tekirdağ'ın kurtuluşu, Anadolu'da verilen Millî Mücadele'nin Trakya'daki sonucuydu. Bu nedenle 13 Kasım yalnızca işgalin sona erdiği bir gün değil, bağımsızlık mücadelesinin bir şehirde daha zaferle sonuçlandığı tarihtir.

Aradan geçen yıllara rağmen 13 Kasım'ın anlamı değişmedi. Her yıl düzenlenen törenlerle anılan bu tarih, Tekirdağlıların geçmişine, bağımsızlığına ve yaşadıkları topraklara sahip çıkma iradesinin simgesi olmayı sürdürüyor.