Firenze, Duomo'nun mermerlerinde kan ve sanat: Pazzi Komplosu'nun bilinmeyen anatomisi

Kutsal mermerlerde kan ve siyaset 26 Nisan 1478 Pazar sabahı, Floransa'nın kalbi Santa Maria del Fiore Katedrali (Duomo), tarihinin en kanlı ve dramatik siyasi suikastına tanıklık etti. Efkaristiya ayini sırasında çanlar çalarken pelerinlerinin altına gizledikleri hançerleri çeken suikastçılar, Medici kardeşlerin üzerine atıldı.

Lorenzo de' Medici yaralı hâlde kutsal eşyalar odasına (sacrestia) kaçmayı başarırken henüz 25 yaşındaki kardeşi Giuliano de' Medici, 19 hançer darbesiyle katedralin soğuk mermerlerinde hayatını kaybetti. Tarihe "Pazzi Komplosu (Congiura dei Pazzi) olarak geçen bu darbe girişimi, Papa IV.

Sixtus ve Riario ailesinin de desteklediği devasa bir bölgesel güç mücadelesiydi. Pazzi Komplosu'nun gerçek nedeni, görünürdeki ailevi düşmanlıkların çok ötesinde, Floransa'nın finansal kontrolü, bölgesel güç savaşı ve Papalık ile Medici ailesi arasındaki jeopolitik çatışmadır.

15. yüzyıl İtalyan kent devletlerinde oligarşik yapıların çatırdaması ve Medici ailesinin Cumhuriyet kurumlarını fiilen tekelleştirmesi, aristokratik ailelerin direnişini tetiklemiştir. Komplonun arkasındaki 4 temel siyasi ve ekonomik dinamik 1.

Papalık finansının kontrolü (ekonomik güç savaşı): Medici ailesi, uzun yıllardır Papalığın resmî bankeriydi ve muazzam servetinin önemli bir kısmını bu sayede kazanmıştı. Ancak Papa IV. Sixtus, Medici'lerin güçlenmesini engellemek için Papalık hesaplarını yönetme yetkisini Medici Bankası'ndan alıp rakipleri olan Pazzi Bankası'na devretti.

Bu durum iki aile arasındaki ekonomik savaşı geri dönülmez bir noktaya taşıdı. 2. Imola toprak krizi (jeopolitik çatışma): Kıvılcımı çakan asıl olay, stratejik öneme sahip Imola kasabası üzerindeki hâkimiyet mücadelesidir.

Papa IV. Sixtus, bu toprakları yeğeni Girolamo Riario için satın almak istiyordu. Ancak Lorenzo de' Medici (Muhteşem Lorenzo), Papalığın Floransa sınırlarında daha fazla güçlenmesini istemediği için bu satın alımı engellemeye çalıştı ve Pazzi ailesine Papa'ya kredi vermemelerini emretti.

Pazzi ailesi Lorenzo'yu dinlemeyerek Papa'ya gizlice kredi sağladı. Bu durum Lorenzo ile Papa'nın arasını tamamen açtı. 3. Pisa Başpiskoposluğu krizi: Papa, Medici'ye misilleme olarak Floransa'nın kontrolündeki Pisa şehrine Medici'lerin düşmanı olan Francesco Salviati'yi başpiskopos olarak atadı.

Lorenzo de' Medici bu atamayı kabul etmedi ve Salviati'nin şehre girmesini 3 yıl boyunca engelledi. Bu durum, Salviati'yi komplonun en hırslı liderlerinden biri hâline getirdi. 4. Floransa içindeki güç tekelleşmesi: Pazzi ailesi Floransa'nın en köklü ve asil ailelerinden biriydi; Medici ailesi ise ticaretten gelme'sonradan görme' elitler olarak kabul ediliyordu.

Lorenzo ve kardeşi Giuliano'nun devlet mekanizmalarını tamamen kendi kontrollerine almaları ve Pazzi'lerin mirasını ellerinden alan yasa çıkarmaları, Pazzi ailesini bu oligarşik düzeni silah zoruyla yıkmaya itti. Katedralde katliam ve ters tepen darbe 26 Nisan 1478 Pazar günü, Floransa Katedrali'nde (Santa Maria del Fiore) yaşananlar, Rönesans tarihinin en karanlık suikast girişimidir.

Komplocular, Lorenzo ve Giuliano de' Medici kardeşleri halkın gözü önünde, Tanrı'nın evinde öldürerek şehre tamamen hâkim olmayı planlamışlardı. Kutsal ayin, öfke ve hayatta kalma mücadelesi Suikast için katedralin seçilmesinin nedeni, Medici kardeşlerin halkın arasına korumasız çıkacağı ender anlardan biri olmasıydı.

Saldırı sinyali olarak dini ayinin en kutsal anı seçildi: Ekmek ve şarabın kutsandığı (Efkaristiya) ve çanın çalındığı an. İnsanlar başlarını saygıyla eğdiği sırada komplocular harekete geçti. Giuliano'nun peşine düşen komplocular Francesco de' Pazzi ve Bernardo Baroncelli'ydi.

Giuliano o sabah biraz rahatsızdı ve kiliseye gelmek istememişti; Pazzi kışkırtıcıları onu evinden bizzat alıp yolda zırh giyip giymediğini anlamak için sarılarak kontrol etmişlerdi. Çan çaldığı anda Baroncelli, Giuliano’nun kafasına darbeyi indirdi.

Francesco de' Pazzi, Giuliano'yu o kadar büyük bir öfkeyle bıçakladı ki hırsından kendi bacağını bile derin bir şekilde kesti. Giuliano, 19 bıçak darbesiyle katedralin zemininde can verdi. Lorenzo'ya saldırmakla görevlendirilen kişiler ise 2 rahipti (Stefano da Bagnone ve Antonio Maffei).

Ancak rahipler profesyonel katil olmadıkları için tereddüt ettiler. İlk bıçak darbesi Lorenzo'nun boynunu hafifçe sıyırdı. Lorenzo hemen pelerinini sol koluna sararak kendine bir kalkan yaptı ve kılıcını çekerek saldırganları püskürttü.

Lorenzo’nun sadık dostu Francesco Nori, Lorenzo’nun önüne atılarak gelen darbeleri engelledi ve orada hayatını kaybetti. Nori'nin bu fedakârlığı Lorenzo’ya hayati zaman kazandırdı. Yaralı olan Lorenzo, şair dostu Poliziano ve yanındaki birkaç sadık adamıyla birlikte katedralin kuzey tarafındaki Kuzey Ayin Odası'na (Sagrestia Nuova) doğru koştu.

İçeriye girer girmez, Donatello imzalı ağır bronz kapıları katillerin yüzüne kapattılar ve sürgüyü çektiler. Kapının arkasında korku dolu dakikalar yaşandı. Dışarıdaki çığlıklar sürerken, Lorenzo'nun arkadaşı Sigismondo della Stufa, suikastçıların Lorenzo'nun boynundaki yaraya zehir bulaştırmış olabileceği korkusuyla Lorenzo'nun yarasını emerek temizledi.

Küresel ekonomi, Tolfa şap madenleri ve Imola düğümü İtalyan tarihi ve Pazzi Komplosu bağlamında Imola ve şap madenleri (allumiere) arasındaki ilişki, Rönesans Avrupa'sının en büyük ekonomik tekelleşme ve güç savaşlarından birini temsil eder. Pazzi Komplosu'nu tetikleyen devasa şap madenleri doğrudan Imola kasabasının içinde değil, Papalık topraklarındaki Tolfa dağlarında (Monti della Tolfa) bulunuyordu.

Imola ise bu madenlerden elde edilen muazzam gelirin ve jeopolitik gücün kimin eline geçeceğini belirleyen stratejik bir askerî/ticari geçiş noktası konumundaydı. Rönesans'ın "petrolü": Şap minerali (alunite) ve tekel savaşı 15. yüzyılda şap, Avrupa tekstil endüstrisi için hayati önem taşıyan, altından bile değerli kabul edilen stratejik bir mineraldi.

Kumaş boyasının kalıcı olmasını sağlayan tek maddeydi. 1453'te İstanbul'un fethiyle birlikte Avrupa, şap ithal ettiği Osmanlı topraklarına bağımlı hâle gelmişti. Osmanlı öncesinde Cenevizlilerin kontrolünde olan ve tekstilde mor, pembe, kırmızı gibi en canlı renklerin kök boyasını sabitlemekte kullanılan Foça şapı, dünyaca ünlüydü.

Ancak 1461 yılında, İtalya'nın Tolfa bölgesinde devasa şap madenleri keşfedildi. Papa, bu madenleri işletme hakkını ve gelirini Medici Bankası'na verdi. Bu sayede Medici'ler tüm Avrupa'da şap tekelini ellerine geçirerek hayal edilemez bir servete ulaştılar.

Zamanla Papa IV. Sixtus, Medici ailesinin Toscana'da çok fazla güçlenmesinden rahatsız oldu. Papa, bu devasa finansal gücü Medici'lerin elinden almak için Tolfa şap madenlerinin işletmesini ve Papalık haznedarlığını Medici Bankası'ndan alıp onların en büyük rakibi olan Pazzi Bankası'na devretti.

Bu, Medici imparatorluğuna indirilmiş en büyük ekonomik darbeydi. Tam da bu ekonomik savaşın ortasında, stratejik bir ticaret rotası üzerinde yer alan Imola kasabası satışa çıkarıldı. Papa, şap madenlerinden Pazzi'ler vasıtasıyla kazandığı parayla bu stratejik kasabayı satın alıp yeğeni Girolamo Riario'ya vermek istiyordu.

Muhteşem Lorenzo ise Papalığın kendi sınırlarına bu kadar yaklaşmasını engellemek için Pazzi ailesine'Papa'ya bu satın alım için kredi vermeyeceksiniz' diye baskı uyguladı. Ancak Pazzi'ler, şap tekeli sayesinde kasalarını doldurdukları için Lorenzo'yu dinlemeyerek krediyi sağladılar.

Şekil 1: Pazzi Komplosu'nu tetikleyen uluslararası ticaret ve jeopolitik gerilim ağları Leonardo'nun otopsi çizimi ve ilk iade diplomasisi Leonardo da Vinci'nin adli çizimi: İdamın görsel anatomisi Giuliano'ya ölümcül darbeleri indiren Bernardo Bandini Baroncelli, suikastın ardından Osmanlı topraklarına kaçmış ancak yakalanıp iade edildikten sonra 29 Aralık 1479'da Bargello Sarayı'nın penceresinden asılmıştır. İnfaz günü halkın arasında 27 yaşındaki genç sanatçı Leonardo da Vinci de vardı.

Leonardo, günümüzde British Museum'da saklanan ünlü çiziminde (Popham 103), olayı trajik bir dram gibi değil, adeta adli bir otopsi uzmanı soğukkanlılığıyla kaydetti. Cesedin duruşunu, ipin gerilimini ve kıyafet detaylarını titizlikle not etti: Fatih Sultan Mehmet ve ilk uluslararası suçlu iadesi (extradition) Pazzi Komplosu'nun en dikkat çekici boyutu Osmanlı sarayına uzanan diplomasi trafiğidir.

Suikast sonrası Galata'ya kaçan Bernardo Bandini Baroncelli, Osmanlı topraklarını güvenli bir sığınak sanıyordu. Ancak Fatih Sultan Mehmet ile Lorenzo de' Medici arasında güçlü bir ticari ve diplomatik ortaklık vardı. Fatih Sultan Mehmet, Medici Bankası'nın ticari faaliyetlerini stratejik bir öncelik olarak görüyordu.

Lorenzo'nun özel elçisi Antonio Medici İstanbul'a ulaşınca Sultan, Hristiyan dünyasını şaşırtan bir karar aldı: Baroncelli tutuklandı, Pera Kulesi'nde zincire vuruldu ve idam edilmek üzere Floransa heyetine teslim edildi. Bu olay, uluslararası hukukta belgelenmiş en erken ve en net'suçluların iadesi' (extradition) örneklerinden biridir.

Şekil 2: Pazzi Komplosu ve Rönesans diplomasisi kronolojik gelgitleri Botticelli'nin silinen freskleri ve damnatio memoriae Botticelli'nin silinen hafızası: Pittura infamante Komplo bastırılınca Floransa Şehir Meclisi, usta ressam Sandro Botticelli'yi firari komplocuları kamuoyunda rezil etmek amacıyla görevlendirdi. "Pittura Infamante" (Aşağılama Resmi) geleneği uyarınca Botticelli, Bargello Kompleksi'nin dış cephesine suçluların ters asılmış portrelerini çizdi.

Ancak bu muazzam freskler, 1494'te Mediciler şehirden sürülünce Pazzi destekçilerince tamamen kazınarak yok edildi. Bu resimlerin varlıklarını sadece arşivlerdeki ödeme belgelerinden biliyoruz. Paralı askerin vicdanı: Montesecco'nun reddi Suikastın askeri kanadını yöneten profesyonel paralı asker (condottiero) Giovan Battista da Montesecco, cinayetin katedral içinde ve kutsal ayin sırasında işleneceğini öğrenince dehşete düşerek görevi reddetti.

Sorgusundaki şu sözleri tarihe geçmiştir: Montesecco'nun çekilmesi üzerine suikast görevi tecrübesiz 2 rahibe devredildi. Rahiplerin katedraldeki paniği yönetememesi, Lorenzo de' Medici'nin hafif bir yara ile sakristiye kaçmasını ve hayatta kalmasını sağladı.

Mimaride silinme: Damnatio memoriae Lorenzo de' Medici, Pazzi ailesine antik Roma geleneği olan "Damnatio Memoriae" (Hafızanın Silinmesi) cezasını uyguladı. Pazzi ismi resmî kayıtlardan silindi, Brunelleschi'nin eseri Pazzi Şapeli dâhil tüm binalardaki aile armaları çekiçlerle kazındı ve mülklerine el konuldu. *Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır.

Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.