Cumhuriyet Döneminde Cemaat Tarikat Siyaset İlişkileri (2)
- 1925 sonrası doğan boşlukta, Osmanlı'daki klasik tarikat yapılanmaları yanında, bunlardan farklı olarak Nurculuk, Süleymancılık gibi yeni nesil dinî hareketler ve cemaatler doğdu
1925 sonrası doğan boşlukta, Osmanlı'daki klasik tarikat yapılanmaları yanında, bunlardan farklı olarak Nurculuk, Süleymancılık gibi yeni nesil dinî hareketler ve cemaatler doğdu. Bunlar dönemsel olarak farklı stratejiler geliştirdiler.
1930-1950 dönemi, genellikle cemaat ve tarikatların devletle doğrudan çatışmadığı ama kendi iç hiyerarşilerini ve itaat kültürlerini titizlikle koruduğu bir yeraltı devriydi. Yeraltına çekilen yapılar, çok partili hayatla birlikte yavaş yavaş yüzeye çıktı.
1950 sonrasında çok partili demokrasinin gelmesiyle birlikte, siyaset bu yapıları oy deposu olarak görmeye başladı. Böylece bu yapılar en önemli baskı grupları haline geldiler.
12 Eylül 1980 sonrasında, ABD’nin “yeşil kuşak” projesinin de etkisiyle bu yapılara daha geniş hareket alanı açıldı. Turgut Özal döneminde ve Necmettin Erbakan’ın başbakanlığında (1996-97) daha da palazlandılar.
Bu cemaat ve tarikatlar için 28 Şubat 1997 postmodern darbesi ile bir fren denemesi olduysa da kalıcı çözüm getirilemedi.
2000’li yıllarda (Ak Parti iktidarlarında) cemaatler eğitim, yurt, medya, iş dünyası ve bürokraside hızla büyüdü.
Tarikat ve cemaatlerin devlet bürokrasisinde (özellikle adliye, emniyet, eğitim ve silahlı kuvvetlerde) liyakat yerine tarikat sadakatini önceleyen yapılanmaları, cumhuriyetin temel niteliği olan "hukuk devleti" ilkesini ve bürokratik tarafsızlığı tartışılır hale getirdi.
GÜNÜMÜZDE EN GÖRÜNÜR CEMAAT VE TARİKATLAR
Bugün Türkiye’de en görünür ve etkili cemaat yapılarından bazıları şunlardır:
Nurculuk hareketi, doğrudan siyasi otoriteye isyan veya hilafeti silahla geri getirme yolu yerine; "müsbet hareket" ilkesini benimsedi. Doğrudan “bireyin imanını kurtarmaya” odaklanıp, Risale-i Nur külliyatını okumaya dayanan bir örgütlenme modeli geliştirdi.
1950’den itibaren Demokrat Parti ile birlikte siyaset sahnesine ısınan Nur cemaati, zamanla kendi içinde gruplara ve farklı kollara (Yeni Asya, Yazıcılar, Fethullahçı yapı vb.) ayrıldı. Özellikle Fethullahçı yapının sonradan devlet kadrolarına sızma ve alternatif bir otorite kurma girişimleri, Türk siyasi tarihinin en büyük krizlerinden olan, 15 Temmuz 2016 darbe girişimine zemin hazırladı.
Fethullah Gülen hareketi dışında, daha geleneksel ve siyasete daha mesafeli Nur grupları varlıklarını sürdürmektedir.
Süleymancılar (Süleymanlılar): Tekkelerin kapatılmasından ve medreselerin ilgasından sonra dinî eğitimin (özellikle Kur’an öğretiminin ve hafızlığın) tamamen yok olması endişesiyle, Nakşibendî silsilesine bağlı Süleyman Hilmi Tunahan tarafından kurulan bir harekettir.
Süleymancılık, özellikle Kur’an kursları ve daha sonra öğrenci yurtları üzerinden örgütlenen bir yapıdır. Türkiye genelinde ve Avrupa’da (özellikle Almanya’da) geniş bir yurt ve kurs ağına sahiptir. Devletin resmi eğitim kurumlarının dışında, gizli ve yarı yasal Kur’an kursları, yurtlar ve pansiyonlar ağı kurarak kendi anlayışlarına uygun bir dini eğitim verdiler.
Bu grup uzun yıllar iktidardaki sağ partilere yakın durmuştur. Ancak Ak Parti rejimine karşı mesafeli ve ihtiyatlı bir duruş sergilemişlerdir. Hatta muhalefete daha yakın durdukları iddia edilmiştir.
13 Ağustos 2026'da “çıkar amaçlı suç örgütü” iddiasıyla başlatılan soruşturmada cemaatin lideri Alihan Kuriş’in de aralarında bulunduğu 32 kişi tutuklandı. Basında bu yargı operasyonlarının siyasi amaçlı yani cemaatin lider kadrosunu değiştirerek, iktidara destek verecek bir örgüte dönüştürmeye yönelik olduğu iddialarına yer verilmektedir.
Menzil Cemaati: Nakşibendî-Hâlidî geleneğine bağlı, Adıyaman’ın Kahta ilçesindeki Menzil köyü merkezli bir yapıdır. Abdülbaki Erol’un 2023’teki vefatından sonra oğulları arasında yönetim ve miras mücadelesi yaşanmaktadır.
Kamuoyunda bürokrasi, sağlık ve güvenlik kurumlarında etkili olduğu dile getirilmektedir. İç bölünme devam ederken, cemaatin ekonomik ve toplumsal gücü hâlâ büyüktür. Bu cemaatin de Ak Parti iktidarına destek verdiği bilinmektedir.
İsmailağa Cemaati: İstanbul Fatih merkezli, daha geleneksel ve muhafazakâr bir Nakşibendî koludur. Diğer bazı cemaatlere göre daha görünür bir yapıya sahiptir.
Bunların dışında Erenköy, İskenderpaşa, Işıkçılar gibi başka etkili yapılar da bulunmaktadır.
Ortak noktaları şudur: Hemen hemen hepsi dernek ve vakıf formunda yasal görünüm kazanmış, ancak fiiliyatta kapalı hiyerarşi, biat ilişkisi ve büyük ekonomik güç barındıran yapılardır.
AK PARTİ İKTİDARININ CEMAATLER POLİTİKASI
15 Temmuz’dan sonra, devletin/iktidarın Gülen cemaatinin ağırlıklı ortaklığından, “çoklu cemaat dengesi” modeline geçtiğini söyleyebiliriz. Bazı yapılarla mesafe korunurken, bazılarıyla daha yakın ilişkiler kuruldu. Bu politika iki temel sorun üretmektedir:
Birincisi, devletin tarafsızlığı zedelenmektedir. Hangi cemaatin “makbul”, hangisinin “sakıncalı” olduğuna siyasi tercihler karar vermektedir.
İkincisi, biat kültürü ortadan kalkmamakta, yalnızca el değiştirmektedir.
Devlet, bir yandan bazı yapıları denetlemeye çalışırken, diğer yandan bazılarına alan açmaya devam etmektedir.
Oysa asıl mesele, hangi cemaatin daha yakın veya uzak olduğu değil; biat kültürünün kendisidir. Bireyin aklını ve iradesini bir lidere teslim ettiği her yapı, demokratik düzen için potansiyel risktir. Bu risk, iktidara yakın olduğunda da uzak olduğunda da ortadan kalkmaz.
Kendi manevi ihtiyaçlarını karşılayan “sivil toplum örgütlerini” bir ihtiyaç olarak gören kitleler göz ardı edilemez. Ancak bunlar bir tür sivil toplum örgütleri ise, şeffaf ve hesap verebilir olmalarını sağlamak zorundayız.
Cemaat ve tarikatları biat esaslı kapalı örgütler olmaktan çıkarıp, Kur’an’ın sıkça andığı “akleden”, “tefekkür eden” topluluklar olmasını sağlamak gerekiyor.
Bir sonraki yazıda, bu gerçeklik karşısında ne yapılması gerektiğini, mevcut hukuki çerçeve içinde mümkün olan çözümleri ele alacağım.
Yorumunuz için teşekkürler, en kısa sürede gözden geçirilip yayınlanacaktır
AHŞAP PALET VE KERESTE FABRİKASINDA ÇALIŞACAK 20-45 YAŞ ARASI MARANGOZLAR PALET ÇAKIM USTALARI VE AHŞAP USTALARI ALINACAKTIR. KARTEPE+İZMİT+BAŞİSKELE...
Hızlıca eleman bulmak mı istiyorsunuz? Tam yerindesiniz. İlanınızın burada ve basılı gazetemizde çıkmasını ister misiniz? İlan metninizi ilanservis...
Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.
Kategori: Asayiş
Yayın: 19 Kasım 2026 15:03 · Kaynak: Kocaeli Gazetesi, kocaeligazetesi.com.tr