28 Ekim 1923: Cumhuriyet için verilen tarihî karar

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanına giden süreçte 28 Ekim 1923 akşamı, Ankara’daki Çankaya Köşkü’nde tarihî bir toplantı yapıldı. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, çalışma arkadaşlarıyla bir araya geldiği yemekte, ertesi gün Cumhuriyet’in ilan edileceğini açıkladı.

Bu kararın ardından İsmet Paşa ile anayasa değişikliği hazırlığına başladı. Çankaya’daki çalışma, 29 Ekim’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin alacağı kararın temelini oluşturdu. Çankaya’da Cumhuriyet kararının açıklandığı akşam28 Ekim akşamındaki yemekte İsmet Paşa, Kâzım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa ve Halit Paşa’nın yanı sıra milletvekilleri Fuat Bey ile Ruşen Eşref Bey de bulundu.

Mustafa Kemal Paşa, Cumhuriyet yönetimine geçiş düşüncesini sofradaki arkadaşlarıyla paylaştı. Katılımcılar kararı destekledi. Ardından Cumhuriyet’in ilanı için izlenecek yöntem üzerinde görüş alışverişinde bulunuldu. Böylece siyasi kararın Meclise nasıl taşınacağına ilişkin hazırlık başladı.

Hükûmet kurma güçlüğü değişimi hızlandırdıCumhuriyet’in ilanından önce uygulanan meclis hükûmeti sisteminde bakanlar, milletvekilleri tarafından ayrı ayrı seçiliyordu. Bu yöntem, hükûmet üyeleri arasında uyum sağlanmasını ve yeni bir hükûmet kurulmasını zorlaştırabiliyordu.

Ekim 1923’te yaşanan hükûmet bunalımı, yönetim sistemindeki sorunu belirginleştirdi. Yeni hükûmetin oluşturulamaması üzerine yürütmenin kuruluş biçimini değiştirecek düzenleme gündeme geldi. Cumhuriyet’in ilanı, devlet başkanlığı meselesini de çözüme kavuşturacak bir adım oldu.

Anayasa değişikliği gece hazırlandıYemekten sonra diğer konuklar ayrılırken İsmet Paşa Çankaya’da kaldı. Mustafa Kemal Paşa ile birlikte 1921 Anayasası’nın bazı maddelerinde yapılacak değişiklikler üzerinde çalıştı. Hazırlanan düzenleme, devletin hükûmet şeklini Cumhuriyet olarak belirliyordu.

Cumhurbaşkanının Meclis tarafından seçilmesi ve hükûmetin kurulmasında uygulanacak yeni usul de teklifin parçaları arasındaydı. Çalışma, ertesi gün önce Halk Fırkası Grubunda ele alındı. Buradaki kabulün ardından teklif, Meclisin değerlendirmesine sunuldu.29 Ekim’de Cumhuriyet ilan edildiTBMM, 29 Ekim 1923’te anayasa değişikliğini kabul ederek Cumhuriyet’i ilan etti.

Meclisteki görüşmelerin ardından cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. Böylece devletin yönetim şekli anayasal olarak belirlendi ve cumhurbaşkanlığı makamı oluşturuldu.

Yeni sistem, hükûmetin kuruluş yöntemini de değiştirdi. Cumhurbaşkanının başbakanı belirlemesi, başbakanın ise bakanları seçmesi esası benimsendi.28 Ekim 1923 akşamı Çankaya’da açıklanan karar, ertesi gün Meclisin iradesiyle hukuki karşılık buldu.

Türkiye, Cumhuriyet’in ilanının 103. yıl dönümüne yaklaşırken bu tarihî gece, yeni yönetim biçiminin hazırlık aşaması olarak ülke tarihindeki yerini koruyor.