“Sarhoş atlar” İranlı mı, Türkiyeli mi?
- Hayır karşim, o sarhoş atlar ne İranlı ne Türkiyeli; o atlar Kürt oğlu Kürt
- Kimliğini eğip bükmeden, adını saklamadan, göğsünü gere gere söylemenin ifadesi bu: Kürt oğlu Kürt
Hayır karşim, o sarhoş atlar ne İranlı ne Türkiyeli; o atlar Kürt oğlu Kürt! Kimliğini eğip bükmeden, adını saklamadan, göğsünü gere gere söylemenin ifadesi bu: Kürt oğlu Kürt. Kürt sinemasıysa Kürt sineması. Bunda gocunacak, düzeltilecek, başka bir sözcüğün arkasına yerleştirilecek ne var?
Peki aynı açıklıkla “Türk sineması” dediğimizde neden bir düzeltme ihtiyacı doğuyor? Bahman Ghobadi’nin Sarhoş Atlar Zamanı filmi İran yapımı. Kürtlerin yaşamını anlatıyor ve İran sineması olarak anılıyor. Belgesel tonundaki film Türkiye-İran-Irak sınır hatlarında geçiyor ve kaçakçılık yaparak hayatta kalan Kürt aileler ve çocuklar başrolde ve bir de tabii atlar; soğukta donmasınlar diye konyak içirilerek sınırlara sürülen sarhoş atlar… Kürt sineması desek o da olur, en nihayet bu yapım ülkesiyle kültürel aidiyetiyle yan yana durabiliyor.
Birini söylemek diğerini ortadan kaldırmıyor. Türkiye’deki tartışmada ise şöyle bir sahne yaşanıyor: “Türk sineması” diyorsunuz, hoop biri söze giriyor: “Türkiye sineması diyelim mi?” Neden? “Türk” sözcüğü, bir ülkenin tarih içinde oluşmuş sinema geleneğini, ortak üretimini ve kültürel birikimini adlandıramaz mı?
Her söylendiğinde mutlaka etnik köken mi bildirir? İtalyan sineması, Japon sineması günlerdir sayıldı durdu… Bunlar aşikâr, ben bir de dildeki zorlamaya takıldım kaldım açıkçası. Elbette keyfiniz bilir, “Türk sineması” da “Türkiye sineması” da diyebilirsiniz.
Niye böyle bir tartışma servis edildiyse artık… Neyse, benim itirazım, rahatsızlığım tam da burada başlıyor: Dilin sürekli bir kimlik mücadelesinin alanına dönüşmesinde. Benzer bir durumu “bilim adamı”, “iş adamı” vb. tartışmalarında da görebiliriz.
Olaya bir de buradan bakınız lütfen. Yıllarca “iş adamı” ifadesini duymuş biri, bunu her kullandığında erkeklerin üstünlüğünü savunuyor değildir. Tamam, anlıyorum, eşitlik dilde başlar, masallardan cinsiyetçiliği çıkaralım, feminizmin bu anlamda yanında duralım falan ama… Ben yıllarca iş adamı, bilim adamı demişim ve bunun benim zihnimdeki karşılığı, alışılmış bir meslek tanımı ve inanır mısınız bilmem ama gayet de cinsiyetsiz bir kavram.
Siz oradan adamı kaldırıp kadını koyduğunuzda benim dilimi de zihnimi de yamalı bohçaya döndürüyorsunuz. İngilizce’den apardığınız bu şeyler o dilde oturuyor olabilir ama benim dilimin üzerine oturmuyor. Beni uyarıp “Bugüne kadar yanlış konuştun; üstelik bu senin ahlaki tutumun hakkında da bir şey söylüyor” biçiminde bir düzeltme yaptığınızda, artık sözcüğü değil, kendimi savunmaya itiyorsunuz.
Hasılı eşitliği amaçlayan bir değişiklik, hangi kelimeyi kullandığımıza göre birbirimizi değerlendirdiğimiz bir ahlaki sınava dönüşürse, gidermeye çalıştığı gerilimi konuşmanın içinde bizatihi kendisi yeniden üretir. Bilim diliyle diyecek olursak psikolojik tepki diye bir süreç tetiklenir.
Keza insan, nasıl konuşacağına ilişkin seçiminin baskı altına alındığını hissettiğinde direnebilir. Eşitlik fikrine katılıyor olsa bile kendisine yöneltilen buyurganlığa karşı çıkabilir. Düzeltmenin biçimine gösterilen tepkiyi, önerinin amacına düşmanlık saymak bu nedenle yanıltıcıdır.
Bir de kimlik tehdidi vardır. Alışılmış dil, yetiştiğimiz evle, kuşağımızla, okuduğumuz kitaplarla bağlantılıdır. Kullandığımız sözcükler küçümsendiğinde, bazen bütün geçmişimizin değersizleştirildiğini hissederiz. Ancak burada bir ayrım gerekiyor.
Bir ifadenin bize tanıdık gelmesi, herkes için aynı ölçüde kapsayıcı olduğunu göstermez. Yeni bir sözcüğün başlangıçta zorlama gelmesi de onun gereksiz olduğu anlamına gelmez. “İş insanı” zamanla yerleşebilir; cinsiyeti gündemden düşürerek sıradan bir meslek tanımına dönüşebilir.
Dilin değişmesi başlı başına sorun değildir. Sorun, değişimin bir ahlaki doğruluk sınavına çevrilmesidir. Hangi sözcüğü kullandığımıza bakarak birbirimizin niyetini, karakterini ve siyasi konumunu tayin etmeye başladığımızda, kelimeler birer parola olur.
Konuştuğumuz konu geri çekilir, “Hangi taraftasın?” sorusu öne çıkar. Dil, anlaşmanın aracı olmaktan uzaklaşıp tarafların birbirini denetlediği bir alana dönüşür. “Türkiyeli” ifadesinde de itiraz ettiğim budur. Kendini böyle tanımlamak isteyenin tercihine saygı duyulabilir.
Fakat bunu herkese uygun, zorunlu bir ortak kimlik adı olarak dayatmak dil üzerinden sunî çatışmalar yaratmaktır. Bir sözcük önermekle insanların aidiyetini onların yerine yeniden adlandırmak aynı şey değildir. Kürt sinemasının kendi adıyla görünür olmasını savunurken Türk sineması adını peşinen kuşkulu sayan bir yaklaşım varsa, bunun tutarlılığı sorgulanmalıdır.
Kimliğini açıkça söyleme hakkı, herkes için aynı açıklıkla savunulabilmelidir. Kürt sineması diyebilelim. Türk sineması da diyebilelim. Birinin adını sahiplenmesi, diğerinin adından vazgeçmesine bağlanmasın. Eşitliği, insanların her cümlede birbirine doğru kelimeyi öğretmeye çalıştığı bitmeyen bir sınav olarak yaşamak zorunda değiliz.
Birbirimizi dinlerken yalnızca hangi sözcüğü seçtiğimize değil, o sözcükle ne söylediğimize de bakabiliriz. Ve dili yamalı bohçaya çevirmeye gerek duymadan kendi iç dinamiklerinden bambaşka kavramlar da üretebiliriz. Üstelik bu, başka dillerden devşirmekten çok daha anlamlı, çok daha kullanışlı ve kalıcı olur.
Filmi izleyenler de benim gibi düşünür mü bilmem ama bana göre “Sarhoş atlar”, birilerine sevimli görünmek adına -dili zorlayarak kavram üreten- sarhoşlardan daha değerlidir... *Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. türk Türkiye Dr. Ayça Ferda Kansu Dr. Ayça Ferda Kansu Independent Türkçe için yazdı Dr.
Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.

Kategori: Asayiş
Yayın: 17 Kasım 2026 09:33 · Kaynak: indyturk.com