Mars Semalarında Her Gün Beliren Dev Gizem: Bilinen Fizik Açıklamaya Yetmedi

Mars’ta her sabah ortaya çıkıp birkaç saat içinde kaybolan ve 1.800 kilometreye kadar uzayabilen sıra dışı bir bulutun nasıl oluştuğuna dair yeni bir açıklama geliştirildi.

Bilgisayar modelleri, Arsia Mons Uzun Bulutu olarak bilinen yapının Dünya atmosferinde şimdiye kadar gözlenmemiş bir fiziksel süreç sayesinde meydana geliyor olabileceğini gösteriyor.

Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) Mars Express uzay aracından elde edilen verileri kullanan bilim insanları, geleneksel atmosfer modellerinin açıklamakta zorlandığı bulutu ancak “homojen çekirdeklenme” adı verilen sıra dışı bir mekanizmayı hesaba kattıklarında başarılı biçimde yeniden oluşturabildi. Çalışma 7 Ekim 2026’da Nature Geoscience dergisinde yayımlandı.

Arsia Mons Uzun Bulutu, Mars’ın ekvatorunun güneyindeki Tharsis bölgesinde yer alan yaklaşık 20 kilometre yüksekliğindeki Arsia Mons yanardağının çevresinde oluşuyor.

Su buzundan meydana gelen beyaz bulut, özellikle Mars’ın güney yarımküresindeki ilkbahar ve yaz aylarında sabah saatlerinde beliriyor. Yanardağın rüzgâr altındaki tarafından uzanan yapı birkaç saat boyunca büyüdükten sonra hızla buharlaşıyor.

Mars Express, bu oluşumu 2018 yılında ayrıntılı biçimde ortaya çıkarmış ve sonraki yıllarda düzenli olarak takip etmişti.

Ancak Mars atmosferinde son derece az miktarda su buharı bulunması, böylesine büyük bir su buzu bulutunun nasıl oluşabildiğini açıklamayı zorlaştırıyordu.

Dünya’daki su bulutları genellikle havadaki toz, tuz, polen veya kurum gibi küçük parçacıkların çevresinde oluşuyor.

Su buharı bu parçacıkların üzerinde yoğunlaşıyor ve ardından damlacıklara veya buz kristallerine dönüşüyor. Bu mekanizma “heterojen çekirdeklenme” olarak biliniyor.

Yeni araştırmaya göre Mars’taki dev bulutta ise bu ara aşamaya ihtiyaç duyulmuyor olabilir.

Model, su buharının herhangi bir toz parçacığı üzerinde yoğunlaşmadan doğrudan buz kristalleri oluşturduğunu gösteriyor. “Homojen çekirdeklenme” adı verilen bu süreç atmosfer fiziğinde teorik olarak bilinse de doğal bir gezegen atmosferinde şimdiye kadar doğrudan gözlenmiş değil.

Araştırmanın başyazarı Jorge Hernández-Bernal, geleneksel bulut fiziğiyle yapılan simülasyonların Arsia Mons bulutunu üretemediğini, homojen çekirdeklenme modele eklendiğinde ise gözlenen yapının ortaya çıktığını belirtiyor.

Bu sıra dışı koşulların oluşmasında Arsia Mons’un devasa yüksekliği önemli rol oynuyor.

Güçlü rüzgârlar yanardağın yamaçlarına çarparak havayı hızla yukarı taşıyor. Bunun sonucunda atmosferde güçlü dalgalar oluşuyor ve yükselen hava çok kısa sürede ciddi biçimde soğuyor.

Araştırmacıların hesaplamalarına göre hava sıcaklığı yalnızca yaklaşık 10 dakika içinde 30 santigrat derece kadar düşebiliyor.

Bu ani soğuma, havadaki az miktardaki su buharının çok yüksek doygunluk seviyelerine ulaşmasını sağlıyor. Böylece normalde doğal atmosferlerde gerçekleşmesi son derece güç kabul edilen homojen buz oluşumu mümkün hâle geliyor.

Suyun bir bölümünün zaten Mars atmosferinde bulunduğu, bir bölümünün ise Arsia Mons’un zirvesini kaplayan don tabakasından gelebileceği düşünülüyor.

Araştırmacılar yeni model üzerinde çalışırken başlangıçta bulutun gözlenen uzunluğunu, zamanlamasını ve günlük yaşam döngüsünü yeniden oluşturmakta zorlandı.

Ancak modellerine homojen çekirdeklenmeyi eklediklerinde gerçek gözlemlere oldukça benzeyen bir bulut ortaya çıktı.

Simülasyon ile Mars Express gözlemleri arasında zamanlama, süre ve uzunluk açısından hâlâ bazı farklılıklar bulunuyor. Buna rağmen araştırmacılar, Mars atmosferine ilişkin verilerin Dünya kadar ayrıntılı olmadığı düşünüldüğünde sonucu önemli bir başarı olarak değerlendiriyor.

Jorge Hernández-Bernal, söz konusu fiziksel mekanizmanın ders kitaplarında yer aldığını ancak doğada gerçekleşmesinin genellikle beklenmediğini vurguluyor.

Araştırma, homojen çekirdeklenmenin Mars atmosferinde gerçekten gerçekleşiyor olabileceğine dair bugüne kadarki en güçlü kanıtlardan birini sunuyor.

Keşfin etkileri yalnızca Mars ile sınırlı olmayabilir.

Homojen çekirdeklenmenin daha önce Dünya’nın üst atmosferinde ve Venüs’te teorik olarak gerçekleşebileceği öne sürülmüştü. Ancak bunun için gerekli aşırı doygunluk koşullarının doğal ortamlarda oluşmasının çok zor olduğu düşünülüyordu.

Yeni model, uygun atmosfer koşulları ortaya çıktığında bu mekanizmanın gerçekten devreye girebileceğini gösteriyor.

Mars Express proje bilimcisi Colin Wilson, farklı gezegenlerdeki hava olaylarının aynı temel fizik kurallarına bağlı olsa bile beklenmedik biçimlerde ortaya çıkabileceğini belirtiyor.

Araştırmacılara göre Mars’taki bu sıra dışı bulutun anlaşılması, Dünya ve Venüs atmosferlerindeki bazı bulut oluşumlarının yeniden değerlendirilmesine ve uzak ötegezegenlerin atmosferlerinin yorumlanmasına da yardımcı olabilir.
: Güneş Sistemi’ndeki En Tuhaf 10 Uydu

1992 yılında Bursa'da doğdum. Radyo, Sinema ve Televizyon Bölümü mezunuyum. Filmler, kitaplar hakkında inceleme ve görüş yazıları yazıyorum. Tanpınar'ı seviyorum.