Anadolu: Ardında Kocaman Bir Bilgi Sarayı

Herkese yeniden merhaba, Kültürel miras ve turizm dersimin Anadolu Uygarlıklar Tarihinde bir şey fark ettim. Çoğu zaman tarihe baktığımızda aklımıza ne geliyor? Benim açıkçası ilk aklıma gelen şey prensesler savaşlar, krallar, imparatorluklar ve değişen sınırlar.

Masallarda bile bu tarz şeyleri görebiliyoruz, bir medeniyet kuruluyor, bir diğeri yıkılıyor ve biz bütün bunları birkaç tarih ve isim üzerinden öğreniyoruz. Peki bu kurulan medeniyetlerde neler oluyor neler bitiyor bir coğrafya insanı ya da toplumu nasıl ne kadar değiştirir bunu hiç soruyor muyuz?

Anadolu da tam olarak bu noktada karşımıza çıkıyor işte öğrendiklerimi sizlerle de biraz paylaşmak istiyoru. Biliyorsunuz ki bugün evlerimizin nasıl yapılacağına, hangi ulaşım araçlarını kullanacağımıza veya nerede yaşayacağımıza karar verirken birçok seçeneğimiz var.

Ancak binlerce yıl önce yaşayan insanlar için durum bu kadar kolay değildi. Düşünün, bir tarafta aşılması güç dağlar, diğer tarafta mevsimlere göre geçilebilen akarsular, sert kışlar ve kurak yazlar... (Bu arada her mevsimi çok severim kurak yaz dediğime bakmayın) İnsanlar yaşamlarını doğanın sunduğu imkânlara göre şekillendirmek zorundaydı.

Örneğin Karadeniz'de ahşap evlerin yaygın olması bize bugün oldukça sıradan gelebilir. Fakat bunun arkasında bölgenin ormanlarla kaplı olması gibi önemli bir coğrafi gerçek bulunuyor. Taşın bol olduğu bölgelerde ise insanlar yapılarını bu malzemeden inşa etmiş.

Yani insanlar yalnızca bir yerde yaşamamış, yaşadıkları yerin koşullarına göre kendilerine bir hayat kurmuşlar. Ticaret için gelenler, tarihin akışını değiştirdiAnadolu'nun hikâyesinde beni en çok düşündüren konulardan biri ticaretin kültür üzerindeki etkisi.

İnsanlar yerleşik hayata geçtikten sonra yalnızca kendilerini doyurmak için üretim yapmamaya başladı. Tarım gelişti, hayvanlar evcilleştirildi, çömlekçilik ve dokumacılık gibi meslekler ortaya çıktı. İnsanların ürettikleri ürünler çeşitlendikçe birbirlerine ihtiyaçları da arttı.

Böylece takas ve ticaret gelişti. Mezopotamya'dan Anadolu'ya gelen Assurlu tüccarlar da bu sürecin önemli aktörlerinden biriydi. Acaba o dönem yaşıyor olsam yine gazeteci mi olurdum yoksa bir Assurlu tüccar mı? Şaka bir yana bugün Kayseri ilimizin sınırlarında bulunan Kültepe'deki Kaniş Karumu, dönemin önemli ticaret merkezlerinden biriydi.

Bunu da yeni öğrendim. Assurlu tüccarlar burada ticari faaliyetlerini yürütürken kendi yazı sistemlerini de Anadolu'ya taşıdı. Bana kalırsa burada üzerinde durulması gereken oldukça ilginç bir ayrıntı var: İnsanlar ticaret yapmak, alışveriş yapmak ve aileleriyle haberleşmek için çıktıkları yolculuklarda bir coğrafyanın kültürel gelişimine de katkıda bulunabiliyor.

Bugün farklı ülkelerden gelen insanların birbirlerinin yemeklerini, müziklerini, dillerini ve alışkanlıklarını tanıması gibi... Kültür dediğimiz şey aslında biraz da karşılaşmaların ürünü değil mi? Hititler bize ne anlatıyor?

Anadolu'da ilk merkezi devleti kuran Hititler, yalnızca siyasi tarih açısından değil, yaşadıkları coğrafyanın zorluklarıyla mücadele etmeleri bakımından da dikkat çekiyor. Dağlarla birbirinden ayrılan ovaları bir arada tutmak, ulaşımı sağlamak ve merkezi bir yönetim oluşturmak hiç kolay değildi.

Üstelik sorun yalnızca ulaşım değildi. Tarımın büyük ölçüde yağışlara bağlı olması, kuraklık dönemlerini ciddi bir tehlikeye dönüştürüyordu. Hititlerin bu sorunlara karşı geliştirdiği çözümler ise oldukça düşündürücü. Büyük tahıl depoları, silolar, barajlar ve su havuzları inşa ederek geleceklerini güvence altına almaya çalıştılar.

Öyle ki Hitit metinlerinde uzun süren kuraklık nedeniyle Mısır firavunundan tahıl istendiğine ilişkin bilgilere bile rastlanıyor. Burada kendime şu soruyu soruyorum: Bir devleti gerçekten güçlü yapan şey yalnızca sahip olduğu topraklar ve ordusu mudur?

Yoksa halkının ihtiyaçlarını karşılayabilmesi, üretimini sürdürebilmesi ve zor zamanlarda ayakta kalabilmesi mi? Geçmişe baktığımızda ikinci sorunun da en az ilki kadar önemli olduğunu görüyoruz. Yani her ikisi de çok önemli …Geçmiş, bazen toprağın altında saklıTarihi öğrenirken çoğu zaman yazılı kaynaklara başvuruyoruz.

Ancak geçmişte yaşamış toplumların bıraktığı her iz bir kitapta veya belgede bulunmuyor. Bazen bir höyükte, bazen eski bir yolun kalıntısında, bazen de binlerce yıl öncesine ait küçük bir tablette karşımıza çıkıyor. Hititlerin önemli dinî merkezlerinden Nerik'in bugünkü Samsun'un Vezirköprü ilçesindeki Oymaağaç Höyüğü ile ilişkilendirilmesi bunun güzel örneklerinden biri.

Yıllar süren araştırmalar ve arkeolojik çalışmalar sayesinde geçmişte adı bilinen bir yerleşimle bugünkü coğrafya arasında bağlantı kurulabildi. Bu örnek bana tarihin yalnızca geçmişte yaşananları anlatmadığını, aynı zamanda sürekli araştırılması ve yeniden anlamlandırılması gereken bir alan olduğunu düşündürüyor.

Anadolu’yu çok çeşitli tanımlıyoruz evet bana kalırsa tamamen bir ortak hafıza ve öğrendikçe haz aldığımız gizli bir kitap gibi.