Ankara’nın eski köy yolları bugün hangi caddelere dönüştü?

Ankara’nın bugün binlerce aracın geçtiği bulvar ve caddelerinden bazıları, başkentin henüz bugünkü sınırlarına ulaşmadığı yıllarda bağlara, köylere ve sayfiye alanlarına uzanan ulaşım güzergâhlarının izlerini taşıyor. Tarihî haritalar ve resmî kayıtlar incelendiğinde özellikle Çankaya, Dikmen ve Keçiören yönündeki yolların, kentin büyümesiyle birlikte genişletildiği, yeniden düzenlendiği ve modern ulaşım sisteminin parçaları haline geldiği görülüyor.

Fakat burada önemli bir ayrım bulunuyor: Eski bir “köy yolu” ile bugünkü bir caddenin güzergâhlarının yaklaşık olarak örtüşmesi, o caddenin tüm uzunluğu boyunca eski yolun bire bir devamı olduğu anlamına gelmiyor. Ankara’nın imar planları yolların genişliğini, kavşaklarını ve kimi bölümlerde güzergâhlarını değiştirdi.

Bu nedenle belgelerle açık biçimde izlenebilen örneklerle, yalnızca tarihî haritalardan çıkarılabilen güzergâh benzerliklerini birbirinden ayırmak gerekiyor. ÇANKAYA YOLU, ATATÜRK BULVARI’NIN ÖNCÜLLERİNDENEn açık örneklerden biri Çankaya yönündeki yol.

Ankara Büyükşehir Belediyesinin yayımladığı tarihî çalışmada 1925 yılına ait bir fotoğraf doğrudan “Çankaya Yolu” adıyla yer alıyor. Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki belediye çalışmalarını ele alan Atatürk Ansiklopedisi kayıtları da 1927'de Ankara Şehremaneti'nin “Çankaya Caddesi”nin yapımıyla uğraştığını ve yolun Kavaklıdere’ye kadar tamamlandığını aktarıyor.

Ankara’nın erken Cumhuriyet dönemi gelişimini inceleyen bir başka akademik kaynak ise şehirde yapılan ana ulaşım bağlantıları arasında “Ulus-Çankaya yolu-Atatürk Bulvarı” ifadesini kullanıyor. Bu kayıtlar birlikte değerlendirildiğinde eski Çankaya yolunun, bugünkü Atatürk Bulvarı aksının oluşumunda doğrudan rol oynayan güzergâhlardan biri olduğu söylenebilir.

DİKMEN YOLU KENTİN SINIRIYDI, BUGÜN MERKEZİ BİR ARTERBugün Dikmen Caddesi'nin çevresi Ankara’nın yoğun yapılaşmış bölgelerinden biri. Oysa erken Cumhuriyet döneminde Dikmen, kent merkezinin dışındaki bağ ve kırsal yerleşim alanları arasında bulunuyordu.

Ankara’nın şehirleşmesini inceleyen akademik çalışmalarda Hermann Jansen’in planının batı sınırlarından biri “Dikmen yolu” üzerinden tarif ediliyor. Bu ifade, yolun 1930’larda Ankara’nın gelişme alanını tanımlayacak kadar belirgin bir güzergâh olduğunu gösteriyor.

Bugünkü Dikmen Caddesi ise aynı güney aksının önemli ulaşım arterlerinden biri. Ankara Büyükşehir Belediyesi 2016’daki çalışmalarını anlatırken caddenin Konya Yolu Kavşağı ile Çetin Emeç Bulvarı Kavşağı arasındaki yaklaşık 6 kilometrelik kesiminde asfalt ve kaldırım yenilemesi yapıldığını kaydediyor.

Bununla birlikte mevcut kaynaklar, 1930’lardaki Dikmen yolunun her metresinin bugünkü Dikmen Caddesi parseliyle bire bir aynı olduğunu göstermiyor. Daha güvenli ifade, Dikmen yönüne uzanan tarihî ulaşım aksının bugünkü Dikmen Caddesi koridorunda yaşamaya devam ettiği.

KEÇİÖREN YOLU 1950’LERDE BİLE DAR VE VİRAJLIYDIKuzeydeki en dikkat çekici belgelerden biri TBMM kayıtlarında bulunuyor. 1952'de Meclise verilen bir yazılı soru, Ulus ile Keçiören arasındaki yolun genişletilmesini gündeme getiriyor.

Dönemin İçişleri Bakanlığının cevabında Keçiören yolunun bir belediye yolu olduğu, Ulus-Yıldırım Beyazıt bölümünün genişletildiği ve Kalaba Köyü’nün altındaki dar ve virajlı bölümde kayaların kırılarak yolun genişletildiği belirtiliyor. Kuyubaşı bağlantısında da görüşü engelleyen bölümlerin açılması için kamulaştırma çalışmalarından söz ediliyor.

Bu kayıt önemli; çünkü bugün tamamen kent dokusunun içinde kalan Kalaba ve Keçiören çevresinin 1950'lerin başında hâlâ “köy” referansıyla tarif edildiğini gösteriyor. Keçiören Belediyesinin tarihçe sayfası da Osmanlı kayıtlarında Kiçiviran (Keçiören), Etlik, Ovacık ve Galebe/Kalaba’nın köy olarak geçtiğini belirtiyor.

Aynı kaynak, II. Abdülhamid döneminde kurulan Numune Çiftliği'nin “Galebe/Kalaba köyü yolu” üzerinde bulunduğunu kaydediyor. Bugün bölgede Fatih Caddesi, Cumhuriyet Caddesi, Sanatoryum Caddesi, Etlik Caddesi ve Yozgat Bulvarı gibi büyük arterler bulunuyor.

Ankara Üniversitesi bünyesinde yayımlanan bir coğrafya çalışması bunları Keçiören’in başlıca dağıtıcı yolları arasında gösteriyor. Ancak eldeki belgeler “eski Keçiören köy yolu bugün kesin olarak Fatih Caddesi'dir” şeklinde bire bir bir eşleştirmeyi doğrulamaya yetmiyor.

Yolun Dışkapı-Yıldırım Beyazıt-Kalaba-Kuyubaşı yönündeki tarihî kuzey aksı ile bugünkü Keçiören ulaşım omurgası arasında güçlü bir güzergâh devamlılığı görülse de, kesin eşleştirme için dönemlere ait kadastro paftalarının üst üste bindirilmesi gerekiyor. ETLİK DE ÖNCE KÖYDÜ, SONRA KENTİN İÇİNDE KALDIEtlik bugün yoğun konut alanları, hastaneleri ve ana caddeleriyle Ankara’nın merkezî bölgelerinden biri.

Ancak Keçiören Belediyesinin aktardığı Osmanlı kayıtlarında Etlik Köyü açık biçimde yer alıyor. Günümüzde Etlik Caddesi aynı bölgenin önemli ulaşım akslarından biri. EGO’nun güncel güzergâh kayıtlarında da Yozgat Bulvarı ile Etlik Caddesi birbirine bağlanan ana arterler olarak kullanılıyor.

Bununla beraber ulaşılan kaynaklarda tarihî “Etlik Köyü yolu” ile bugünkü Etlik Caddesi arasında kesintisiz ve bire bir güzergâh devamlılığını kanıtlayan yeterli belge bulunmuyor. Bu nedenle Etlik Caddesi'ni doğrudan “eski köy yolunun bugünkü adı” diye tanımlamak yerine, eski Etlik yerleşimine ulaşan tarihî ulaşım yönünün bugünkü kent içi yol ağına dönüştüğü söylenebilir.

HARİTALAR ANKARA’NIN BÜYÜMESİNİ GÖZLER ÖNÜNE SERİYOR1932 tarihli Ankara yol haritası ile sonraki kent planları ise merkez dışındaki ulaşım bağlantılarının giderek şehir sisteminin içine alındığını gösteriyor. SALT Research arşivindeki 1932 tarihli Ankara haritası, dönemin yollarını ve idari merkezlerini birlikte gösteren önemli belgelerden biri.

Ortaya çıkan tablo, Ankara’nın büyümesini yalnızca binalar üzerinden değil yollar üzerinden de okumayı mümkün kılıyor. Bir zamanlar bağ evine, köye ya da şehrin dışındaki bir çiftliğe ulaşmak için kullanılan güzergâhların çevresi zamanla mahallelerle doldu.

Yol genişledi, asfaltlandı, yeni kavşaklarla birleşti ve kimi yerde adı tamamen değişti. Bugün Atatürk Bulvarı'ndan Dikmen'e veya Keçiören'e doğru ilerleyen bir Ankaralı, farkında olmadan başkentin kırsal çevresi ile eski şehir merkezi arasında kurulmuş yaklaşık yüz yıllık ulaşım çizgilerinin bazılarını takip ediyor.