Ankara’nın kayıp edebiyat büroları: Dergiler apartman odalarında ve pastane masalarında hazırlanıyordu!

Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren Ankara yalnızca devlet kurumlarının değil, yeni edebiyat çevrelerinin de merkezi haline geldi. Bugün Türk edebiyatının önemli yayınları arasında gösterilen bazı dergilerin hazırlık süreçleri gösterişli yayınevlerinde değil; kiralık apartman odalarında, Ulus’taki pastane masalarında ve kültür kurumlarının çevresinde yürütülüyordu.

Bu geçmişin en somut örneklerinden biri Varlık. Derginin kendi resmi tarihçesi, Yaşar Nabi Nayır’ın 15 Temmuz 1933’te Ankara’da yayın hayatına başlattığı Varlık’ın ilk çalışmalarının Ufuk Apartmanı’nda kiralanan tek odada yapıldığını açıkça belirtiyor.

Yazılar bu odada toplanıyor, düzeltiliyor ve baskıya hazırlanıyordu. Dergi 1946’da İstanbul’a taşındı. ULUS'TAKİ BİR PASTANE İKİ DERGİNİN HAFIZASINA GİRDİDönemin en dikkat çekici edebiyat mekânlarından biri İstanbul Pastanesiydi.

Pastane, Karaoğlan Caddesi’nde Taşhan’ın karşısında bulunuyordu. Bugün aynı noktada Ulus İşhanı yer alıyor. Yapı 1955’te Ulus İşhanı çevresindeki düzenlemeler sırasında ortadan kalktı. Necip Fazıl Kısakürek’in 14 Mart 1936’da Ankara’da yayımlamaya başladığı Ağaç dergisinin hazırlıkları da bu pastanenin masalarına taşındı.

Edebiyat araştırmacısı Necati Tonga’nın aktardığı kaynaklara göre Necip Fazıl, Ağaç’ın kadrosunu burada topluyor, dergiye girecek şiirleri okuyor ve yazıların tashihlerini pastanede yapıyordu. Ağaç’ın ilk altı sayısı Ankara’da çıktı; 7. sayıdan itibaren İstanbul’a taşındı ve toplam 17 sayı yayımlandı.

HİSAR'IN KURULUŞ KARARI DA AYNI MASALARDA VERİLDİİstanbul Pastanesi’nin edebiyat tarihindeki rolü Ağaç’la sınırlı değildi. Mehmet Çınarlı’nın anılarına dayanan araştırmalara göre Hisar dergisini kuracak topluluk da burada şekillendi.

Çınarlı ile İlhan Geçer’in de bulunduğu ekip, dergi çıkarma fikrini pastanedeki toplantılarda geliştirdi. Kurucu heyetin derginin sahipliği ve sorumlu müdürlüğüne ilişkin kararları aldığı, valiliğe verilecek evrakların dahi burada hazırlandığı aktarılıyor.

Hisar’ın ilk sayısı 16 Mart 1950’de Ankara’da yayımlandı. İlk yayın dönemi 1957’ye kadar sürdü; dergi 1964’te yeniden çıktı ve Aralık 1980’e kadar yayın hayatına devam etti. Bu yönüyle İstanbul Pastanesi sıradan bir buluşma noktası olmaktan çıkmış, fiilen bir edebiyat çalışma mekânına dönüşmüştü.

ÜLKÜ, ANKARA HALKEVİ'NİN YAYIN ORGANIYDIAnkara’daki dergiciliğin bir başka merkezi ise Halkevleri çevresiydi. Ülkü, 5 Şubat 1933’ten Ağustos 1950’ye kadar Halkevleri bünyesinde yayımlandı. Akademik çalışmalarda derginin Ankara Halkevi tarafından çıkarıldığı ve toplam 272 sayıya ulaştığı belirtiliyor.

Edebiyatın yanı sıra tarih, folklor, dil, sanat ve kültür politikalarına ilişkin yazılar da yayın programında önemli yer tutuyordu. PAZAR POSTASI'NIN İLK ADRESİ RÜZGÂRLI SOKAK DEĞİLDİAnkara’nın edebiyat yayıncılığı denince adı geçen bir başka önemli yayın Pazar Postası.

Ancak bu yayının adres geçmişi konusunda sık tekrarlanan bir yanlış bulunuyor. Pazar Postası’nın ilk sayısı 4 Şubat 1951’de çıktı. Derginin/gazetenin kendi künyeleri üzerinde yapılan araştırmaya göre 31 Ağustos 1952’ye kadar yönetim adresi İnkılap Sokak No: 4 idi.

Yayına birkaç yıl ara verildikten sonra 1 Ocak 1956’da yeniden çıktığında idarehanesi Rüzgârlı Sokak, Ovehan, Kat: 2 oldu. Muzaffer İlhan Erdost da 16 Haziran 1956’dan itibaren yazı işleri müdürlüğünü üstlendi. Özellikle onun döneminde sanat ve edebiyat sayfaları, daha sonra İkinci Yeni adı altında değerlendirilecek şiirin önemli buluşma noktalarından biri haline geldi.

İlhan Berk, Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, Ece Ayhan ve Sezai Karakoç gibi isimlerin metinleri bu çevrede okurla buluştu. ANKARA'NIN EDEBİYAT HARİTASINDA BUGÜN NE KALDI?Bu örnekler Ankara’daki dergiciliğin yalnızca matbaalardan ibaret olmadığını gösteriyor.

Varlık’ın tek odalı bürosu, İstanbul Pastanesi’nin masaları, Ankara Halkevi ve Rüzgârlı Sokak’taki Ovehan; farklı dönemlerde yazıların seçildiği, provaların okunduğu ve yeni edebî çevrelerin şekillendiği noktalar oldu. Bu mekânların bazıları bugün artık yok.

İstanbul Pastanesi’nin yerinde Ulus İşhanı bulunuyor. Pazar Postası’nın Rüzgârlı Sokak’taki adresi kaynaklarda Ovehan, Kat: 2 olarak açık biçimde kayıtlıyken Varlık’ın tarihî Ufuk Apartmanı için güvenilir bir kapı numarası henüz ortaya konabilmiş değil.

Eldeki belgeler, Cumhuriyet Ankara’sında kimi zaman bir apartman odasının, kimi zaman bir pastane masasının Türk edebiyatının en önemli yayınlarının çalışma masasına dönüştüğünü açıkça gösteriyor.