“Terleme Hastalığı” İngiltere’de Neden Birden Ortaya Çıktı ve Kayboldu?

1485 yılında İngiltere'de ortaya çıkan bir hastalık, dönemin hekimlerini alışılmadık belirtileri ve hızlı seyriyle karşı karşıya bıraktı. Hastalar aniden ateşleniyor, şiddetli baş ağrısı ve kas ağrıları yaşıyor, ardından yoğun biçimde terlemeye başlıyordu. Bazı hastalar ilk belirtilerden sonraki saatlerde hayatını kaybediyordu.

Hastalık, dönemin insanlarının yakından tanıdığı vebadan farklı bir görünüm sergiliyordu. Üstelik yalnızca yoksulları değil, kraliyet sarayı çevresini ve toplumun varlıklı kesimlerini de etkiliyordu.

İngilizlerin sweating sickness, tıp tarihçilerinin ise Sudor Anglicus adıyla tanımladığı bu hastalık, 1485 ile 1551 yılları arasında beş büyük salgınla kayıtlara geçti.

Daha sonra aynı adla tanımlanan büyük salgınlar sona erdi.

Ancak hastalığın kaybolduğu düşüncesi, kökenine ilişkin soruları da beraberinde getirdi: Bu hastalık neden özellikle İngiltere'de dikkat çekmişti? Nasıl bu kadar hızlı ilerliyordu? Ve onu ortadan kaldıran neydi?

1485: İngiltere tahtı değişirken başlayan salgın

22 Ağustos 1485'te gerçekleşen Bosworth Muharebesi, İngiltere'nin siyasi tarihinde önemli bir dönüm noktasıydı. III. Richard'ın yenilmesinin ardından Henry Tudor, VII. Henry adıyla tahta çıktı ve Tudor Hanedanı dönemi başladı.

Terleme hastalığının ilk büyük salgını da aynı yıl kaydedildi.

Uzun süre kabul gören anlatıya göre hastalık, Henry Tudor'un ordusunda bulunan ve kıta Avrupası'ndan gelen askerlerle İngiltere'ye taşınmıştı. Özellikle Fransa ve Flandre bölgesinden gelen askerlerin hastalığın yayılmasında rol oynadığı öne sürüldü.

Ancak bu açıklama kesin değildir.

Tıp tarihçisi Ann Carmichael'in The Cambridge World History of Human Disease adlı eserdeki değerlendirmesine göre, İngiltere'nin kuzeyinde Haziran 1485'e tarihlenen ve salgınla ilişkilendirilen daha erken kayıtlar bulunmaktadır.

Bu kayıtlar, hastalığın Bosworth Muharebesi'nden önce görülmüş olabileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte söz konusu hastalık kayıtlarının kesin olarak terleme hastalığına ait olduğu da gösterilmiş değildir.

Dolayısıyla hastalığın askerler tarafından İngiltere'ye getirildiği görüşü, tarihsel olarak kanıtlanmış bir bulaşma zinciri değildir.

1485'te İngiltere'de alışılmadık bir salgının yaşandığı kabul edilse de hastalığın nerede başladığı ve ülkeye nasıl ulaştığı belirsizliğini korumaktadır.

İnsanları saatler içinde öldüren hastalık

Terleme hastalığını dönemin diğer salgınlarından ayıran temel özellik, belirtilerin aniden başlaması ve ağır vakalarda ölümün çok hızlı gerçekleşebilmesiydi.

Dönemin hekimlerinin anlatımları ile modern tarihsel araştırmalarda hastalığın başlıca belirtileri arasında şiddetli baş ağrısı, ateş, kas ağrıları, titreme, yoğun terleme ve belirgin halsizlik yer almaktadır.

Bazı kayıtlarda nefes alma güçlüğü, çarpıntı, bilinç değişiklikleri ve ağır uyku hâli de tarif edilmiştir.

Özellikle hastalığın ilerleyen aşamalarındaki uyku hâli, dönemin hekimleri tarafından tehlikeli bir belirti olarak değerlendirilmiştir.

Ancak her hastanın aynı belirtileri gösterdiğini söylemek mümkün değildir. Tarihsel belgeler, günümüzdeki klinik araştırmalarda kullanılan standart muayene bulgularını veya laboratuvar sonuçlarını içermemektedir.

Hastalığın en çok korkulan yönü, bazı hastaların 24 saat dolmadan hayatını kaybetmesiydi. Bununla birlikte bütün hastaların bu kadar hızlı öldüğü ya da hastalığın her vakada ölümcül seyrettiği düşünülmemelidir.

Modern araştırmalarda hastalığın ölüm oranı için yüzde 30–50 arasında değişen tahminler aktarılmaktadır. Fakat bu rakamlar, bütün salgınlara uygulanabilecek kesin istatistikler değildir.

Toplam hasta sayısının, hafif vakaların ve gerçek ölüm sayılarının bilinmemesi nedeniyle güvenilir bir genel ölüm oranı hesaplanamamaktadır.

Hastalığın tarihsel anlatılarda ne kadar korkutucu olduğuyla toplum üzerindeki gerçek demografik etkisi bu nedenle birbirinden ayrılmalıdır.

Neden özellikle yetişkin erkekler ve varlıklı kişiler?

Terleme hastalığına ilişkin kayıtlarda yetişkin erkeklerin, din adamlarının ve toplumun ekonomik bakımdan güçlü kesimlerinin sıkça anılması dikkat çekmektedir.

Bu durum hastalığın neden belirli toplumsal gruplarla ilişkilendirildiği sorusunu doğurmuştur.

Gerçekten erkekler ve yetişkinler biyolojik bakımdan daha mı fazla risk altındaydı? Yoksa varlıklı kişilerin hastalıkları tarihsel belgelere daha ayrıntılı biçimde mi yansıyordu?

Dönemin kayıtları bu soruya kesin bir cevap vermemektedir.

Kraliyet sarayındaki bir ölümün veya önemli bir din adamının hastalanmasının belgelenme ihtimali, sıradan bir köylünün yaşadığı hastalıktan daha yüksekti.

Nitekim tarihçi John Christiansen'in 1529 yılında Kuzey Almanya'daki salgına ilişkin araştırması, ölüm kayıtları bulunmayan dönemlerde vasiyetnameler gibi belgelerin önemini göstermektedir. Ancak bu tür belgeler de toplumun bütün kesimlerini eşit ölçüde temsil etmez.

Benzer şekilde, hastalığın özellikle İngilizlerle ilişkilendirilmesi başka toplulukların doğal olarak bağışık olduğu anlamına gelmez.

Hastalığın yaşa, cinsiyete veya toplumsal konuma göre gerçek dağılımı, günümüze ulaşan kaynaklarla kesin olarak belirlenememektedir.

Salgın geri döndü: Kraliyet sarayı da etkilendi

1485'teki ilk büyük salgının ardından hastalık uzun süre görünmez oldu.

Modern tarih araştırmalarında sonraki büyük salgınlar genellikle 1508, 1517, 1528 ve 1551 yıllarına tarihlenmektedir.

Bununla birlikte John Caius'un 1552 tarihli eserinde ikinci salgın için 1506 yılını vermesi, tarihsel kaynaklar arasındaki farklılıklardan biridir.

Bu ayrıntı, olayların kronolojisi oluşturulurken dönemin anlatımlarıyla modern tarih araştırmalarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Özellikle 1528 salgını, VIII. Henry dönemindeki kraliyet sarayıyla bağlantılı belgeler sayesinde daha ayrıntılı biçimde izlenebilmektedir.

Fransız elçisi Jean du Bellay'ın Haziran 1528 tarihli mektupları, hastalığın saray çevresinde yarattığı kaygıyı ve kralın bulunduğu yerden ayrılmasını anlatmaktadır.

Aynı dönemde VIII. Henry'nin Anne Boleyn'e yazdığı mektuplarda da hastalık önemli bir yer tutmaktadır.

Kral, saray çevresindeki bazı kişilerin hastalandığını bildirmiş, Anne Boleyn'in sağlığıyla ilgilenmiş ve hekim yardımı konusunda girişimlerde bulunmuştur.

Bu mektuplar, bir salgının devlet yönetiminin merkezindeki insanları nasıl etkileyebildiğini göstermesi bakımından önemlidir.

Hastalıktan korunmak amacıyla yer değiştirmek, dönemin saray çevresinde başvurulan yöntemlerden biriydi.

Ne var ki bugün bu davranışın hangi koşullarda koruma sağladığını değerlendirmek mümkün değildir. Çünkü hastalığın bulaşma biçimi bilinmemektedir.

1528'de İngiltere'de yaşanan büyük salgını, 1529 yılında Avrupa ana karasında görülen salgınlar izledi.

Hamburg, Lübeck ve diğer Alman şehirleriyle İskandinavya ve Baltık bölgelerinde terleme hastalığı olarak tanımlanan vakalar kaydedildi.

John L. Flood'un Avrupa'daki salgın üzerine yaptığı araştırma, hastalığın yayılması karşısında Alman hekimlerin ve matbaacıların hızla harekete geçtiğini ortaya koymaktadır.

Salgın yalnızca insanların günlük hayatını değil, tıbbi bilgi üretimini ve bu bilgilerin kitaplarla dolaşıma girmesini de etkiledi.

Bununla birlikte 1529'da Avrupa'da görülen bütün ateşli hastalıkları aynı mikroorganizmaya bağlamak mümkün değildir. O dönemde veba ve tifüs gibi başka salgınlar da bulunuyordu.

John Caius: Kaybolan hastalığı anlatan hekim

Terleme hastalığının belirtilerini anlamamızda en önemli kaynaklardan biri, İngiliz hekim John Caius'un 1552 yılında yayımladığı eserdir.

1510 yılında Norwich'te doğan Caius, Cambridge'de eğitim gördü. Ardından İtalya'daki Padova Üniversitesi'nde tıp çalışmalarını sürdürdü.

1551 salgını sırasında hastalarla ilgilenen hekim, ertesi yıl A Boke or Counseill Against the Disease Commonly Called the Sweate or Sweatyng Sicknesse adlı eserini yayımladı.

Kitapta hastalığın belirtilerini, olası nedenlerini, korunma yöntemlerini ve uygulanan tedavileri ele aldı.

Caius, hastalığın yalnızca aşırı terlemeden ibaret olmadığını, ateşli bir hastalık olduğunu özellikle vurguluyordu.

Hastalığa ilişkin açıklamalarını dönemin tıbbi düşüncesi içinde geliştirdi.

Bozulmuş hava, vücut sıvılarındaki dengesizlikler ve çevresel koşullar, onun hastalığı açıklamak için başvurduğu temel unsurlardı.

Caius'a göre yoğun terleme, vücudun zararlı maddeleri dışarı atma çabasıydı. Bu nedenle hastaların sıcak tutulmasını ve terlemenin sürdürülmesini öneriyordu.

Hekimin önerdiği uygulamalar arasında hastanın yatakta tutulması, üzerinin örtülmesi, belirli sürelerle yiyecek ve içecek verilmesinin sınırlandırılması, gerektiğinde sıcak içeceklerle terlemenin desteklenmesi bulunuyordu.

Caius özellikle ağır uyku hâlini tehlikeli buluyor ve hastanın uyumasına izin verilmemesini öğütlüyordu.

Bu yaklaşımın nedeni, uykunun hastalığa neden olduğunu bilimsel olarak göstermiş olması değildi. Hekim, dönemin fizyoloji anlayışı doğrultusunda uyku sırasında zararlı maddelerin kalbe yöneldiğini düşünüyordu.

Bugün bu açıklamanın bilimsel bir dayanağı bulunmamaktadır.

Üstelik terleyen ve ateşi olan hastaların aşırı sıcak tutulması, sıvı alımının kısıtlanması veya zorla uyanık bırakılması gibi yöntemler modern tıp açısından ciddi riskler taşıyabilir.

Caius'un kitabı bu nedenle günümüzde uygulanabilecek bir tedavi rehberi değildir.

Eserin asıl değeri, 16. yüzyıl hekimlerinin kaynağını bilmedikleri bir hastalığı nasıl gözlemlediklerini, açıklamaya çalıştıklarını ve tedavi ettiklerini göstermesidir.

1551: İki kardeşin ölümü ve son büyük salgın

Terleme hastalığının İngiltere'de kaydedilen son büyük salgını 1551 yılında, VI. Edward'ın hükümdarlığı sırasında yaşandı.

John Caius'un anlatımına göre hastalık Shrewsbury çevresinde görülmüş, ardından farklı İngiliz şehirlerine yayılmış ve temmuz ayında Londra'yı etkilemişti.

Bu dönemin dikkat çekici olaylarından biri, Suffolk Dükü Henry Brandon ile kardeşi Charles Brandon'ın aynı salgın sırasında hayatlarını kaybetmesiydi.

İki kardeş, İngiltere'nin soylu ailelerinden birine mensuptu. Cambridge'de eğitim görüyorlardı.

1551 yılının temmuz ayında, salgından uzaklaşmak amacıyla gittikleri Buckden'da kısa aralıklarla öldüler.

Kardeşlerin ölümü, John Caius'un eserinde de anılmaktadır.

Bu olay hastalığın soylular arasında yarattığı korkunun anlaşılmasına yardımcı olur. Ancak tek başına, varlıklı insanların hastalığa biyolojik olarak daha yatkın olduğunu kanıtlamaz.

1551 salgını, aynı zamanda dönemin ölüm kayıtlarını karşılaştırma imkânı sunduğu için tıp tarihçileri açısından özel bir öneme sahiptir.

Alan Dyer'ın 1997 yılında yayımladığı kapsamlı araştırma, salgının yayılımını ve demografik etkilerini tarihsel belgeler üzerinden değerlendirdi.

Paul Hunter'ın Chester üzerine yaptığı inceleme ise salgının yüksek ölümcüllük şöhretine rağmen şehirdeki defin ve vasiyet kayıtlarında büyük bir nüfus kaybının açık biçimde görülmediğine dikkat çekti.

Bu sonuçlar arasında bir çelişki bulunması gerekmez.

Bir hastalık, kısa bir zaman aralığında çok sayıda ölüme yol açarak büyük korku yaratabilir. Ancak nüfusun tamamı üzerindeki etkisi, daha uzun süreli ve geniş çaplı salgınlara göre sınırlı kalabilir.

Hastalığın nedeni bir virüs müydü?

Terleme hastalığının kayboluşunu açıklayabilmek için öncelikle ona neyin neden olduğunu bilmek gerekir.

Modern araştırmacılar, tarihsel kaynaklarda tanımlanan belirtileri günümüzdeki enfeksiyon hastalıklarıyla karşılaştırarak bu soruya cevap aramıştır.

Öne çıkan açıklamalardan biri hantavirüslerle ilişkili enfeksiyonlardır.

Bazı hantavirüsler, insanlarda ateş, kas ağrıları, solunum güçlüğü ve ağır vakalarda hızla kötüleşen hastalık tablolarına yol açabilir.

Bu benzerlikler nedeniyle Paul Heyman ve çalışma arkadaşları, 2014 yılında yayımladıkları incelemede İngiliz terleme hastalığının hantavirüs kaynaklı olabileceği olasılığını değerlendirdi.

Ancak belirtilerin benzemesi, hastalıkların aynı mikroorganizma tarafından oluşturulduğunu kanıtlamaz.

Üstelik terleme hastalığının tarihsel özellikleri, günümüzde bilinen hantavirüs enfeksiyonlarıyla tam olarak örtüşmemektedir.

Başka araştırmacılar enterovirüsleri, influenza virüslerini ve farklı enfeksiyon etkenlerini de olası açıklamalar arasında değerlendirmiştir.

Paul Hunter, 1991 tarihli araştırmasında enterovirüs olasılığını öne çıkarmıştır.

William Cheshire ve çalışma arkadaşlarının 2020 yılında yayımladığı inceleme ise hastalığın yoğun terleme ve diğer belirtilerini, otonom sinir sistemindeki olası bozukluklar açısından ele almıştır.

Otonom sinir sistemi, vücudun terleme, kalp atımı ve benzeri istemsiz işlevlerinin düzenlenmesinde rol oynar.

Ancak bu değerlendirme de hastalığa kesin bir teşhis konulduğu anlamına gelmemektedir.

Bugüne kadar terleme hastalığına neden olan mikroorganizmayı doğrudan tanımlayan güvenilir bir genetik kanıt ortaya konulmamıştır.

Bu nedenle hastalığın hantavirüs, enterovirüs veya başka bir etken nedeniyle geliştiği kesin olarak söylenemez.

Hastalık neden ortadan kayboldu?

İngiliz Terleme Hastalığı'nın en dikkat çekici özelliklerinden biri, 1551 yılından sonra aynı ölçekte büyük salgınların kaydedilmemesidir.

Ancak büyük salgınların sona ermesiyle hastalığın doğadan bütünüyle yok olması aynı şey değildir.

Hastalığın kayboluşunu açıklamak için öne sürülen görüşlerden biri, çevresel koşulların değişmesidir.

Eğer hastalık hayvanlardan insanlara geçen bir enfeksiyon nedeniyle ortaya çıkmışsa, hayvanlarla temasın değişmesi veya hastalığın doğadaki dolaşımını sağlayan koşulların farklılaşması salgınları etkilemiş olabilir.

Bir başka olasılık, hastalık etkeninin zaman içinde değişmesi ve insanlarda hastalık oluşturma özelliklerinin farklılaşmasıdır.

Üçüncü açıklama ise hastalığın bütünüyle kaybolmamış, sonraki dönemlerde farklı adlarla kaydedilmiş olmasıdır.