Yeteneklerinin Kölesi 2/3

Bu yüzden fotoğrafın nesnelliği tartışması hiçbir zaman yalnızca teknik bir tartışma olmadı. Asıl soru şuydu: bir görüntü hem gerçeğin izi hem de bir yorum olabilir mi? Cevap: ikisi birden.

Fotoğrafın değeri de biraz burada başlar.

Douglas Harper'ın görsel etnografi çalışmaları da bu noktayı vurgular: fotoğraf kadraj, başlıklandırma ve seçme süreçleriyle biçimlenir. Bu seçilmiş, kurulmuş yapının farkında olmak fotoğrafı değersizleştirmez. Aksine, daha dikkatli okumayı mümkün kılar.

O halde mesele fotoğrafın objektif olup olmaması değildir. Daha doğru soru şu:

Fotoğrafçı kendi öznelliğinin farkında mı?

Bugün fotoğrafçılıkta bu soru eskisinden daha acil. Teknik bilgiye ulaşmak hiç olmadığı kadar kolay: kamera kullanmayı, ışığı, kompozisyonu, renk düzenlemeyi, Photoshop'u öğrenmek kolay. Hatta yapay zekâ ile fotoğrafın kendisini üretmek bile mümkün.

Teknik beceri artık neredeyse herkesin ulaşabildiği bir şey. Geriye insanı ayıran tek bir şey kalıyor:

Bu görüntüyü neden çektin ya da ürettin, ve bunun sorumluluğunu alıyor musun?

Çünkü iyi fotoğraf ile anlamlı fotoğraf aynı şey değildir. Güzel fotoğraf ile gerekli fotoğraf da aynı şey değildir. Bir fotoğraf binlerce beğeni alabilir, bir yarışmada ödül kazanabilir, bir editörün dikkatini çekebilir.

2015'te Nilüfer Demir'in Bodrum kıyısında çektiği Aylan Kurdi fotoğrafı ise güzel bir fotoğraf değildi. Ama gerekli olup olmadığı, yayınlanıp yayınlanmaması gerektiği tartışıldı ve o tartışma da fotoğrafın anlamının bir parçası oldu. Bir fotoğraf her ölçüte göre başarılı olup yine de şu soruya cevap veremiyorsa:

"Neden bunu çektin?"

bir şey eksiktir. Belki de eksik olan yetenek değildir. Bilinçtir.

Çünkü fotoğrafçı bazen gördüğü şeyi değil, görmesi gerektiğini düşündüğü şeyi çeker. Öğrendiği estetiği, ödül alacağını düşündüğü kadrajı, editörün sevdiği görüntüyü, sosyal medyanın ödüllendirdiği anı, binlerce kez gördüğü "güçlü fotoğraf" biçimini.

Ve bir süre sonra kendi gözleriyle bakmayı bırakıp fotoğrafçılığın ona öğrettiği gözlerle bakmaya başlar.

İşte burada yetenek tehlikeli hale gelir. Bilinç tarafından yönlendirilmediğinde insanı özgürleştirmek yerine alışkanlıklarının içine hapsedebilir.

Bir foto muhabiri için bu mesele daha da ağırdır. Karşısındaki şey yalnızca estetik değildir. Bir insan vardır, bir olay, bir tarih, bir toplum. Fotoğrafçı bunların arasına girer: depreme, savaşa, yangına, göçe, bir insanın evine, bir cenazenin başına, bir çocuğun yüzüne.

Orada çektiği fotoğraf artık yalnızca ona ait bir görüntü değildir. Bir başkasının hayatından aldığı bir parçadır.

Bu noktada yetenek iki ucu keskin bir bıçağa dönüşür. Acıyı iyi fotoğraflamak, acıyı güzelleştirme riskini de taşır. Kompozisyon kusursuzsa, ışık dramatikse, yüz doğru anda yakalanmışsa, izleyici acıya değil fotoğrafın kalitesine bakmaya başlayabilir.

Susan Sontag'ın uzun süre tartıştığı sorun tam olarak budur: acının görüntüsü, acıyla karşılaşmanın yerini alabilir. Jüriler de bazen bu güzelliği ödüllendirir. Bu yüzden fotoğrafçı kendine yalnızca "Güçlü mü?" diye değil, "Neyin gücü?" diye de sormak zorundadır.