Romanın nabzını ilk cümlede tutmak

Ömer Yalçınova yeni çıkan “Mavi Sakal’ın Hayat Ağacı” adlı kitabında konuya hazırlamayla oyalanmadan direkt mevzuya girer, diğer bir deyişle kapıda karşılayıp uzun açıklamalarla bekletmez, incelediği romanın temel meselesini ilk cümlelerde yakalar. yargılarını da saklamadan verdiği hükümlerin dayanaklarını gösterir. “Mavi Sakal’ın Hayat Ağacı”nda ele alınan romanlar üzerine eleştirilerde sürdürülen eleştiri tavrının en belirgin tarafı budur.

Bunu neden en baştan söyledim, neden bu denli ehemmiyet verdim? Çağın okuru hızlıdır. Dikkati kolay dağılır. Ekranlar arasında yaşar. Uzun hazırlıklara, tören gibi girişlere, geciken asıl meselelere karşı sabırsızdır. Dolayısıyla Yalçınova, eleştiri yazılarının girişini çağın okuma alışkanlıklarını hesaba katarak kullanmıştır.

Ele aldığı eserin güçlü veya sorunlu taraf-lar-ını erkenden görür ve gösterir ki böylelikle okur neyin peşinden gideceğini anlasın. Bununla kalmayıp azının devamını da merak ederiz. Kitaptaki hızın yüzeyselliğe yol açtığı anlaşılmasın ama.

Evet, Yalçınova mevzuya hızlı girer, ama hemen ardından derine inmeye başlar. İlk cümlesinde açtığı meseleyi başka romanlarla, edebiyat tarihinden örneklerle, yazarın önceki kitaplarıyla ve farklı dönemlerin anlayışlarıyla genişletir, mukayese eder, rapor hazırlar.

Zamanla ilk hükmünü sınarız, yeniden biçimlendiriririz. Dolayısıyla okuru yakalayan hız, düşünceyi azaltan acelecilikten kaynaklı bir hızdan değil, eleştirmenin ne söylemek istediğini bilmesinden doğar. Kitap tanıtmak yerine roman üzerine düşünmek “Mavi Sakal’ın Hayat Ağac”ı, art arda sıralanmış kitap tanıtımlarından da oluşmaz.

Alt başlıktaki “Roman Düşüncesi” ifadesi kitabın temel iddiasını açıklıyor. Yalçınova, romanların konularını aktarıp birkaç övgü veya eleştiri cümlesiyle yazıyı bitirmiyor. Her eserde tartışılmaya değer ana meselenin peşine düşüyor.

İyilik, kötülük, iman, özgürlük, ölüm, delilik, yoksulluk, hafıza, modernleşme, kapitalizm, sanat ve insanın hakikatle ilişkisi onun asıl meseleleri hâline geliyor. Bu nedenle ele aldığı roman, yazının son durağı sayılmamalı, daha geniş edebiyat ve insan tartışmasına açılan kapı görülmelidir.

Yalçınova, ele aldığı romandan hareket ederek hayat, tarih, inanç ve sanat anlayışı üzerine düşünür. İncelediği eserin ne anlattığı kadar, anlattığı şeyi hangi insan tasavvuruna dayandırdığını da önemser. “ 13. yüzyılı Mesnevi’den okuyabiliyorsak, 21. yüzyılı da Bir Ayrılık’tan okuyabiliriz ” cümlesi romana verdiği vazifeyi açıkça gösterir.

Roman, Yalçınova nezdinde yaşanan zamanı kaydeden basit belge değil, çağın ruhunu, insanın iç dünyasını ve toplumdaki kırılmaları taşıyan canlı hafızadır. Mesnevi ile çağdaş roman arasında kurduğu köprü de rastgele kurulmuş gösterişli benzetme sayılmaz.

Edebî metnin kendi devrini aşarak insanı ve zamanı okuma imkânı verdiğine duyduğu güveni gösterir. Yalçınova’nın eleştiri tarzı, akademik sınıflandırmaların güvenli alanına sığınmaz. Tür, teknik, anlatıcı ve kurgu üzerinde durur.

Yine de romanı teknik unsurlar toplamına indirgemez. Romanın insana ne söylediğini sorar. Yazarın dünyaya nereden baktığını araştırır. Eserin taşıdığı düşünceyi biçimiyle beraber değerlendirir. Eleştirinin odağına hayatı yerleştirir.