Bütün dünyadan hacılar Kocaeli’ye akın ederdi! "Armaş panayırı" ve yok olan ruhban okulu

Bugün Kocaeli’nin İzmit ilçesine bağlı Akmeşe beldesinde sadece tek bir çeşmeyle izleri süren Armaş (Çarkhapan Meryem Ana) Manastırı’nın, bir dönem Osmanlı Ermenileri için tüm dünyayı kapsayan devasa bir din, eğitim, matbaa ve kültür merkezi olduğunu biliyor muydunuz? 1611 yılında kurulan, ilahiyat fakültesinden matbaaya, büyük yangınlardan savaş ve göç yıllarına uzanan Kocaeli'nin bu gizemli tarihsel mirasının tüm ayrıntıları haberimizde!

Marmara Bölgesi ve Kocaeli coğrafyası, 17. yüzyıldan itibaren Doğu Anadolu ve İran’dan gelen Ermeni yerleşimcilerin önemli merkezlerinden biri haline geldi. Tarihi kaynaklarda "İzmit Ruhani Çemberi" olarak anılan bu hattın en kritik noktası, İzmit kent merkezinin yaklaşık 20 kilometre kuzeydoğusunda yer alan Armaş (günümüzdeki adıyla Akmeşe) oldu.

Ermeşe Panayırı: Kocaeli’de Buluşan Binlerce Hacı 1825 yılından itibaren hacıların konakladığı ve din adamlarının yetiştiği bir ilahiyat merkezine dönüşen Armaş, her yıl Eylül ayında düzenlenen "Kutsal Çarmıh Bayramı" döneminde devasa bir dini buluşmaya ev sahipliği yapıyordu. Osmanlı yönetiminin "Ermeşe Panayırı" adını verdiği bu organizasyon için Kocaeli’ye Anadolu’nun, Balkanlar'ın ve Doğu Avrupa’nın dört bir yanından binlerce Hristiyan hacı akın ediyordu.

İlahiyat Fakültesi, İlk Matbaa ve İpekçilik Atölyesi Armaş Manastırı, 1889-1914 yılları arasında en parlak dönemini yaşadı. İstanbul Patrikhanesi’ne bağlı büyük bir İlahiyat Meslek Yüksekokulu (Ruhban Okulu) kimliği kazanan manastırda;

1864 yılında bir matbaa kurularak Huys (Umut) adında kültür dergisi basılmaya başlandı.

1892 yılında kentin ekonomisine katkı sunan dev bir ipekböcekçiliği atölyesi inşa edildi.

1911 yılında ise manastırın zengin el yazması koleksiyonlarını korumak amacıyla büyük bir kütüphane binası yapıldı.

Manastır, varlığını sürdürdüğü süre boyunca İstanbul, Kudüs ve Sis-Kozan patrikleri dahil olmak üzere dünya genelinde görev yapan 36 yüksek düzey din adamını Kocaeli topraklarında yetiştirdi.

Yangınlar, Siyasi Olaylar ve İşgal Yılları 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ve ardından 1888 yılında köyü yok eden büyük yangın manastıra ağır darbeler vurdu. 1890'lı yıllardan itibaren ise siyasi gerilimlerin merkezine yerleşti.

Birinci Dünya Savaşı ile birlikte manastırda yapılan aramalarda yüksek tahrip güçlü bombalar ve silah deposu ortaya çıkarıldı. Savaş ve Sevk-İskân Kanunu (Tehcir) süreciyle birlikte bölgedeki nüfus yapısı tamamen değişti.

1920-1921 yıllarında Yunan işgal kuvvetlerinin bölgeden çekilmesiyle birlikte Armaş Ermenileri bölgeyi tamamen boşalttı. 1924 yılındaki Nüfus Mübadelesi ile Akmeşe'ye Yunanistan’dan gelen Türk göçmenler yerleştirildi.

1999 Depremiyle Silinen Tarihi Miras 1611’den beri kentin hafızasında yer alan devasa kompleksin üç katlı Ruhban Okulu binası, Cumhuriyet döneminde uzun yıllar yatılı ilköğretim okulu olarak hizmet vermeye devam etti. Ancak 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi'nde çatısı çöktüğü gerekçesiyle yıkılan bu tarihi yapı da tamamen ortadan kalktı.

Today Akmeşe’de, 1827 yılında inşa edilen tarihi Işık Çeşmesi dışında, Kocaeli’nin bu 400 yıllık dini ve endüstriyel merkezini hatırlatan neredeyse hiçbir iz kalmadı.