Müzenin parmağında bir yolculuk

Tekrardan merhabaBugün müzeleri çok sevdiğimden müzelerle ilgili araştırma yapıp size bazı bilgileri aktarmaya ve ilginç bir yolculuğa çıkmaya karar verdim. Koltuğa oturun kemerleri bağlayın! Uzun bir yolculuk bizi bekliyor okurlarım.

Müze yani Antik Yunan tarihine baktığımızda Mouseion! Kavramlar hep sıkıcı gelmiştir Mouse fare demek olduğu için fareleri de şu animasyon Ratatuy’dan sonra sevmeye başladım. Yani oradan aklınıza gelebilir. En sevdiğiniz eşyayı düşünün.

Kaybederse ne yaparsınız? Ben üzülürüm, yani gerçi eşyalar gelip geçici ama bir kıyafet ya da bir hediye herhangi bir şeyi saklama duygusu hepimizde illa ki var. Hatıra bazen de sadece sevdiğimiz için işte eskiden de insanlar bu şekilde eşyalarını biriktirip koleksiyon yapıyorlarmış.

Yunan mitolojisi gerçekten de çok ilginç müze tarihine bile ışık tutuyor. Nereye baksam Yunan mitolojisini görüyorum sanki! Sanatın ve bilginin ilham perileri yani adeta, Ha bu arada insanlar yalnızca kutsal eşyaları değil, sanat eserlerini, savaş ganimetlerini, tarihî nesneleri ve farklı uygarlıklardan kalan izleri de biriktirmeye başlamışlar.

Ben bir koleksiyoner olsam kesinlikle sudoku koleksiyoneri olurdum çünkü çok seviyorum. Her hafta 1 tane bitirmeye çalışıyorum bitiremiyorum gerçi ama eğlenceli. Neyse konumuza dönecek olursak ilk koleksiyonların önemli bir kısmı tapınaklarda, saraylarda ve özel alanlarda bulunuyormuş… Dini inançlar, bazen güç gösterisi, bazen de yalnızca sahip olma arzusu bu biriktirme davranışını besliyor diyebiliriz bence.

Bir hükümdarın savaşta kazandığı eserleri sergilemesi aslında yalnızca bir koleksiyon oluşturması değildir elbette kendi gücünü ve iktidarını görünür kılma biçimi de oluyor yani. Kurumsallığa geçişOrta Çağ'da kiliseler ve soylular koleksiyonculukta önemli rol üstlenmişi.

Rönesans dönemine gelindiğinde de insanlar topladıkları eserleri yalnızca saklamakla yetinmemeye başlamış artık. İnceleme, araştırma ve sınıflandırma düşüncesi de o zamanlarda gelişmiş baktığımız zaman. Merak kabineleri, galeriler ve özel koleksiyon alanları ortaya çıktı.

Böylece müzecilik, bugünkü kurumsal yapısına doğru ilerlemeye başladı. Bana kalırsa bu dönüşümün en önemli noktası, geçmişin yalnızca sahip olunacak bir şey olmaktan çıkıp anlaşılması gereken bir değer hâline gelmesiydi.

Fransız ihtilali sonrası büyük dönüşümDönüşüm demesem de olur sonuçta kurumsallaştı ama Fransız İhtilali sonrasında müzelerin halka açılması değinmemiz gereken bir gerçek. Tarihî eserlerin yalnızca sarayların, soyluların veya zengin koleksiyonerlerin elinde bulunması yerine toplumla paylaşılması düşüncesi de bu zamanlarda güç kazandı.

Müze, zamanla toplumun ortak hafızasını temsil eden kurumlardan biri hâline geldi. Osmanlı dönemine gelecek olur isek; Osmanlı'da müzeciliğin gelişimi de bu tarihsel dönüşümün önemli bir parçasıydı. Ahmet Fethi Paşa mesela 1846 yılında Aya İrini'de padişah koleksiyonlarının sergilenmesini sağladı.

Bu olay da Osmanlı müzeciliğinin önemli başlangıçlarından biri olarak kabul ediliyor. Ancak Osmanlı müzeciliği denildiğinde akla gelen en önemli isimlerden biri hiç şüphesiz Osman Hamdi Bey. Neden? Osman Hamdi Bey'in çalışmaları yalnızca eserlerin sergilenmesiyle sınırlı değil.

Tarihî eserlerin korunması, arkeolojik çalışmaların geliştirilmesi ve eserlerin yurt dışına çıkarılmasının önlenmesi konusunda önemli adımlar atıyor bu beyefendi. Özellikle 1884 yılında yapılan eski eser düzenlemesi, bu koruma anlayışının gelişmesinde önemli bir yere sahip, Cumhuriyet dönemi ve müzecilikCumhuriyet döneminde ise müzecilik bambaşka yeni bir anlam kazandı.

Yeni kurulan devletin tarihini, kültürel birikimini ve geçmişten devraldığı mirası koruma düşüncesi ön plana çıktı. Ankara Etnografya Müzesi gibi kurumlar bu dönemin önemli örnekleri arasında yer alıyor. Müzeler artık yalnızca geçmişin eşyalarını saklayan yapılar değil, toplumun kültürel kimliğini gelecek kuşaklara aktaran kurumlar olarak görülmeye başlandığını yine bu yıllarda görebiliyoruz.

Bugün müzelerin çeşitliliğine baktığımızda aslında insanlık tarihinin ne kadar geniş bir alanı kapsadığını görebiliyoruz. Arkeoloji müzeleri eski uygarlıkların izlerini taşırken etnografya müzeleri insanların gündelik yaşamlarını, geleneklerini, kıyafetlerini ve alışkanlıklarını anlatıyor.

Askerî müzeler savaşların izlerini, sanat müzeleri ise insanın estetik arayışını koruyor. Açık hava müzeleri, anıt müzeler ve sanal müzeler de geçmişle kurduğumuz ilişkinin farklı biçimlerini ortaya koyuyor. Özellikle etnografya müzelerini ayrı bir yere koyuyorum.

Çünkü bir toplumun tarihini yalnızca hükümdarları, savaşları ve siyasi gelişmeleri üzerinden okumak eksik kalıyor. İnsanların nasıl giyindiği, ne yediği, evlerini nasıl düzenlediği, hangi gelenekleri sürdürdüğü ve gündelik hayatını nasıl şekillendirdiği de en az siyasi tarih kadar değerli.

Bazen eski bir mutfak eşyası, kalın bir tarih kitabının anlatamadığı kadar çok şey anlatabiliyor. Bir toplumun gerçek hikâyesi biraz da o sıradan görünen nesnelerin arasında saklı. Müzelerin görevleri de tam olarak burada anlam kazanıyor.

Bir eseri sergilemek, onu korumak, araştırmak ve kayıt altına almak birbirinden ayrı düşünülemeyecek sorumluluklar. Bir eserin yalnızca vitrinde bulunması yeterli değil. Nereden geldiğinin bilinmesi, hangi döneme ait olduğunun araştırılması, gelecek kuşaklara aktarılabilecek koşullarda saklanması gerekiyor.

Restorasyon ve konservasyon çalışmaları da bu nedenle büyük önem taşıyor. Bütün bunları düşündüğümde müzelerin yalnızca geçmişe ait nesnelerin toplandığı binalar olmadığını görüyorum. Onlar, insanlığın kendisine bıraktığı notlar gibi.

Her eser bir dönemin yaşam biçimini, inancını, korkusunu, başarısını veya hayalini taşıyor. Bugün bir müzenin salonunda yürürken aslında yalnızca eski eşyalara bakmıyoruz. Bizden önce yaşamış insanların dünyasına, düşüncelerine ve alışkanlıklarına yaklaşıyoruz.

Bazen binlerce yıllık bir heykelin karşısında duruyoruz, bazen yıllar önce kullanılmış bir ev eşyasına bakıyoruz. Aradaki zaman farkı ne kadar büyük olursa olsun, insanın iz bırakma isteğinin değişmediğini fark ediyoruz.

Belki de müzelerin asıl değeri burada yatıyor. İnsan ölümlü, medeniyetler değişken, şehirler dönüşebilir. Fakat geride bırakılan izler doğru şekilde korunduğunda geçmiş tamamen kaybolmuyor.