Mankurtlaşmak

“Mankurt” sözcüğünü dünya dillerine kazandıran kişi, 20. Yüzyılın en büyük romancılarından biri olan Kırgız Türk’ü Cengiz Aytmatov’dur.

Yazar, “Gün Olur Asra Bedel” adlı romanında insanların nasıl Mankurtlaştıklarını anlatır ve insanlarımızı “Mankurt” olmaktan kurtaralım mesajını verir.

Peki, nedir Mankurt? Bunu romanda anlatılan “Nayman Ana” efsanesinden öğreniyoruz:

Kırgızların düşmanı olan “Juan-Juan”lar, her fırsatta Kırgız obalarına saldırırlar. Her tarafı yakıp yıktıktan sonra yakaladıkları genç savaşçıları tutsak edip geri dönerler. Nayman Ananın oğlu da tutsak edilerek götürülen savaşçılar arasındadır.

Tutsak edilen bu genç savaşçılar akıl almaz işkencelerden geçirilir. Önce saçları iyice kazınır. Sonra kazınan kafalar ıslak deve derisiyle sımsıkı sarılır. Tutsak başını yerlere vurmasın diye bir kütüğe bağlanır ya da sadece başı dışarıda kalacak şekilde toprağa gömülür. Bu durumda ve yakıcı sıcağın altında dört beş gün bekletilir.

Kafalarına sarılan deve derisi sıcağın etkisiyle kurur, büzülür ve sertleşir. Kafayı mengene gibi sıkmaya başlar. Bu süreçte dayanılmaz acılar çeken ve beyinleri zedelenen genç tutsakların çoğu ölür. Sağ kalanlar bakıma alınır.

Beslenmeleri sağlanır ve zamanla iyileşip güçlerini toparlarlar. İyileşenler arasında Nayman Ana’nın oğlu da vardır.

Dayanılmaz acılara direnerek sağ kalmayı başaran genç tutsak artık bir “Mankurt”tur.

Geçmişiyle ilgili hiçbir şeyi hatırlamaz. Belleği yok edilmiştir. Anasını, babasını, çocuklarını bile tanımaz. O şimdi sadece efendisinin emirlerini yerine getiren bir köle daha doğrusu bir robottur.

Nayman Ana oğlunu bulmak için yollara düşer. Dağları, ovaları, nehirleri aşar. Açlıktan, susuzluktan ve karşılaştığı tehlikelerden yılmaz. Sonunda oğlunu bulur.

Bulur bulmasına ama oğlu onu tanımaz. Nayman Ana, oğlunun kendisini tanıması için çırpınır. Mankurtlaşan genç savaşçı, efendisinden aldığı emirle ve ona yaranmak için öz anasını öldürür.

Cengiz Aytmatov tarafından dünya dillerine kazandırılan “Mankurt” sözcüğü zaman içinde yan anlamlar kazanmıştır.

“Akıl, bellek ve duygu gücünü yitiren, gelenek, görenek, ahlak ve yasa tanımayan, ilkesiz, açgözlü, acımasız, narsist, riyakar insanları tarif etmek için bu sözcük kullanılır.” Türk halkı bu sözcüğü pek bilmez, onun yerine “Mankafa” sözcüğünü kullanır.

Bir televizyon kanalında yayınlanan bir dizi var. O dizide şöyle bir konuşmaya tanık olunca çok kaygılandım. Sahne şöyle: Mafyatik ilişkiler içinde olan bir kadın, başka bir mafya liderini ziyaret ediyor. Kadın, tartışmanın bir yerinde ne kadar sadık tetikçilere sahip olduğunu kanıtlamak için adamlarından birini yanına çağırıp şöyle diyor: “Kendine sık!” Bu emri alan tetikçi hiç tereddüt etmeden kafasına sıkıp yere yığılıyor.