Çocuklar ve Gençler Nasıl Bir Kentte Gelişiyor?

Çocuklar ve Gençler Nasıl Bir Kentte Gelişiyor? Çanakkale’nin eğitimdeki mevcut durumunu veriler üzerinden mercek altına alan Burcu Meltem Arık, yeni yazı dizisi “Çanakkale’nin Eğitim Vaadi” ile kentin çocuklar ve gençler için nasıl bir eğitim ortamı sunduğunu ele alıyor. Beşerî Sermaye Endeksi’nde Türkiye birincisi olan Çanakkale’nin; okul öncesinden zorunlu eğitime, derslik kapasitesinden taşımalı eğitime kadar güçlü yönleri ve geliştirilmesi gereken alanları yazı dizisinde kapsamlı biçimde değerlendiriliyor. Eğitim 16 Eyl 2026 - 16:21 16 Eyl 2026 - 16:21 Güncelleme: 16.09.2026 16:59 160

Fotoğraf: Çanakkale Olay Gazetesi, Sevi Gözay Uğurlu

Görsel betimleme: Çanakkale Fen Lisesi bahçesinde, açık havada düzenlenen bir etkinlikte sandalyelere oturmuş sahneyi izleyen öğrenci grubu ve okul binasının genel görünümü.

TÜİK’in İç Göç İstatistikleri, 2025 verilerine göre Çanakkale’ye gelen yaklaşık her dört kişiden biri rotasını eğitim nedeniyle kentimize çeviriyor. Bu da Çanakkale’nin cazibe merkezi olduğunu gösteriyor. Peki bu güzelim kent, çocuklara ve gençlere güçlü bir öğrenme deneyimi, öğretmenlere insanca çalışma koşulları, velilere güvenli bir dayanışma zemini sunabiliyor mu? Daha önemlisi, eğitim için tercih edilen bir kent olmak, burada büyüyen her çocuğun nitelikli ve eşit imkânlara erişebildiği anlamına geliyor mu? Yaklaşık otuz yıldır eğitim politikaları alanında çalışan bir uzman, öğretmen bir anne-babanın çocuğu, dört yıl önce kızının daha iyi koşullarda gelişebilmesi için Çanakkale’ye taşınmış, şimdi aynı gerekçeyle kızını farklı bir kente eğitim için uğurlayacak bir ebeveyn olarak Çanakkale’ye eğitim penceresinden bakacağım. Bu şehri çok seven, çocukların nitelikli eğitime erişimindeki durumu titizlikle analiz eden, bu şehir için çok daha iyisini isteyen bir ‘yeni-Çanakkaleli’ olarak yazacağım.

Harita 1: İllerin net göç hızı. TÜİK, 2025. Harita, Çanakkale’nin pozitif göç hızıyla tercih edilen bir kent olduğunu ortaya koyuyor. Bu demografik canlılık, eğitim sistemimiz için de sorumluluğu beraberinde getiriyor; kentin büyüme hızıyla eğitim altyapısının uyumunu sağlamak. Eğitimde nitelikli bir planlama; öğrenci sayısındaki artışa yanıt vermeyi ve kentin sunduğu olanakları her mahallede eşit ve kapsayıcı bir şekilde çocukların hizmetine sunmayı gerektiriyor.

Görsel betimleme: 2025 yılı illere göre net göç hızını gösteren Türkiye haritası. Haritada pozitif göç hızıyla göç alan iller kırmızı, göç veren iller ise mavi dairelerle işaretli. Kırmızı daireler ağırlıklı olarak batı kıyı şeridi ile güneydeki turizm bölgelerinde yoğunlaşırken; mavi daireler Orta, Doğu ve Güneydoğu Anadolu genelinde daha büyük ve yaygın bir alanda kümeleniyor.

Merhaba! Çanakkale Olay Gazetesi’ndeki Çanakkale Doğa Güncesi yazılarımın yanına, her ay yayımlanacak bu eğitim dizisini eklemenin heyecanını yaşıyorum. Eğitim Reformu Girişimi’nde Eğitim Gözlemevi Koordinatörü olarak Türkiye genelinde eğitimi; erişimden niteliğe, çocukların iyi olma hâlinden öğretmenlerin çalışma koşullarına kadar geniş bir mercekle izliyorum. Şimdi bu merceği, çok sevdiğimiz, çocuğumun güvenle gelişmesine tanıklık ettiğim kendi kentimize çeviriyorum.

Bu köşede her ay Çanakkale’de eğitimin farklı bir boyutunu masaya yatıracağız. Okulöncesinden liselere, öğrencilerin deneyimlerinden öğretmenlerin ihtiyaçlarına ve velilerin beklentilerine kadar Çanakkale’nin eğitim hikâyesini birlikte okuyacağız. Bu şehri eğitimde “başarılı” kılan nedir? Daha iyi olması için neler yapılabilir? Bunlara bakacağız. İstatistikler iyi olsa da, sayıların arkasında her çocuğun, her öğretmenin ve her ailenin kendi gerçeği var. Amacım, verileri kullanırken rakamların ardındaki insanı, mahalleyi, imkânı ve ihtiyacı da görünür kılmak.

Hepimizin çok iyi bildiği gibi iyi bir eğitim okul binasından ibaret değil. Okul ikliminden, oyun alanlarına, kütüphaneden okul sonrası vaktini nasıl geçirdiğine, temiz sudan parklara kadar, şehrin ona sunduğu tüm imkânlarla şekilleniyor. Bu yazı dizisi, il genelindeki başarıları ve iyi örnekleri konuşurken, aynı zamanda her çocuğun, her mahallede aynı nitelikte imkâna ulaşabilmesi için neler yapabileceğimizi, ne tür ihtiyaçlar olduğunu tartıştığımız ortak bir alan olacak. En azından benim niyetim, hayalim bu.

Bir kentin eğitim sistemini anlamanın yolu, o sistemin içinde nefes aldığı kentin dokusunu incelemekten geçer. Her veriye değinemesem de bazılarına birlikte bakalım isterim. TÜİK’in 2025 verilerine göre Çanakkale nüfusu binde 8,8 oranında artış gösterdi. Ancak bu hareketlilik, kent genelinde dengeli olmadı. Merkez ilçemiz binde 20,1 gibi yüksek bir hızla büyürken; Bayramiç, Çan, Eceabat ve Yenice gibi ilçelerimizde nüfus azalma eğiliminde. Nüfusun yaklaşık%62’si il ve ilçe merkezlerinde yoğunlaşıyor; yani kentte yaşayan yaklaşık her beş kişiden üçü merkezlerde bulunuyor. Bu yoğunlaşma, okul yatırımları ve derslik planlamaları yapılırken çok önemli bir girdi.

Kentimizin hane yapısı ise Türkiye genelinden ayrışıyor. Ortalama hane halkı büyüklüğü 2,51 ile Türkiye’nin en düşük üçüncü ili konumundayız. Geniş ailelerin azlığı, çekirdek ailelerin çocuk yetiştirme sürecinde destek mekanizmalarına duyduğu ihtiyacı artırıyor. Kentin genelindeki bu küçülen hane yapısı ve değişen aile dinamikleri, özellikle çocuklu hanelerin günlük yaşamını ve ihtiyaçlarını şekillendiren temel faktörler olarak karşımıza çıkıyor.

Harita 2: İstatistiklerle Çocuk. TÜİK, 2025. Harita, Türkiye genelinde çocuk nüfusunun illere göre dağılımındaki bölgesel farklılıkları yansıtıyor.

Görsel betimleme: 2025 yılı illere göre çocuk nüfus oranını gösteren Türkiye haritası. Renk skalası açıktan koyu kırmızıya doğru uzanıyor. Koyu kırmızı tonlar, çocuk nüfus oranının%40,1 ve üzerinde olduğu Doğu ve Güneydoğu Anadolu illerini temsil ederken; açık tonlar, çocuk nüfus oranının%22 ve altında olduğu batı ve kuzey illerini gösteriyor. Çanakkale, bu skalada çocuk nüfus oranının daha düşük olduğu iller grubunda yer alıyor.

Çanakkale’de yaşayan yaklaşık 574 bin kişinin yaklaşık 103 bini, yani toplam nüfusun yüzde 18’i çocuk (0-17 yaş). Çocuk bulunan hane oranı ise%30,4. Kentte yaklaşık her altı kişiden biri çocuk; yaklaşık her üç haneden biri ise çocuklu bir yaşamı paylaşıyor. Fakat il genelini yansıtan bu ortalama rakamlar, çocukların kentin neresinde yoğunlaştığını bize söylemiyor. Çocuk nüfusunun yaşlara göre daha detaylı ve mahalle/ilçe ölçeğinde bilinmesi; okul, kreş, kamusal oyun alanları, gençlere yönelik mekânların nereye kurulması gerektiğini belirleyen en temel planlama verisi. İl genelinde yeterli görünen bir kapasite, çocukların kümelendiği çevre mahallelerde ciddi bir ihtiyaca dönüşebilir.

Hane yapısına bakarken kentimizdeki 21 bini aşkın tek ebeveynli çekirdek aileyi de görmemiz gerekiyor. Bunların yaklaşık 16 bini anne ve çocuklardan oluşuyor. TÜİK’in bu sınıflamasında “çocuk” yaşa değil aile içindeki ilişkiye göre tanımlanıyor. Yani bu hanelerde 18 üstü birey de vardır. Bu nedenle 18 yaş altı çocukla olan tek ebeveynlerin tam sayısını ayrıştıramıyoruz. Ancak her şekilde tek ebeveynli hanelerin bakım ve okul sonrası hizmetlere erişimi, ayrıca izlenmesi gereken önemli bir politika alanı. Okul sonrası bakım hizmetleri eksik olursa, bu durum özellikle kadın tek ebeveynin zaman yönetimini ve çalışma hayatına katılımını doğrudan etkiliyor. Biz çocuk dostu, kadın dostu, genç dostu bir kent olmakla övünüyoruz. Bu övünç her çocuğu, her kadını, her genci kapsıyor mu buna iyi bakmamız gerekiyor.

Hanelerin yaşam koşullarına ilişkin bakmamız gereken göstergelerden biri de yoksulluk. TÜİK bu veriyi Çanakkale için tek başına değil, Balıkesir ve Çanakkale’yi kapsayan TR22 Bölgesi için yayımlıyor. 2025’te medyan gelirin%50’si esas alındığında göreli yoksulluk oranı TR22 Bölgesi’nde%11,6, Türkiye genelinde%13,0. Ancak burada önemli bir değişim var. Türkiye genelinde göreli yoksulluk oranı bir önceki yıla göre azalırken, TR22’de%10,6’dan%11,6’ya yükselmiş. Bölgedeki yıllık yoksulluk sınırı da 131 bin 167 TL ile Türkiye genelindeki 120 bin 575 TL’lik sınırın üzerinde. Yoksulluk veya sosyal dışlanma riski de benzer bir işaret veriyor. Bu oran Türkiye genelinde%27,9’a gerilerken TR22 Bölgesi’nde%23,3’e yükselmiş. Bu veriler Çanakkale’yi tek başına göstermiyor; ancak çocukların ve ailelerin yaşadığı ekonomik koşulları anlamak için kent düzeyinde daha ayrıntılı veriye neden ihtiyaç duyduğumuzu gösteriyor.

Harita 3: İllere göre beşerî sermaye endeksi değişim oranı, 2021-2023, TÜİK, 2025. Kentimiz eğitim ve sağlık bileşenlerinde yukarı yönlü bir ivmeye sahip. Bu ivme, elimizdeki potansiyeli daha nitelikli bir eğitim iklimiyle buluşturmak için şehrimize sunulan bir fırsat.

Görsel betimleme: 2021-2023 yılları arası illere göre beşerî sermaye endeksi değişim oranlarını gösteren Türkiye haritası. Haritada değişim oranları, kırmızı tonları ve yeşil tonlarından oluşan bir renk skalasıyla ifade ediliyor. Kırmızı tonlar negatif değişimleri, yeşil tonlar ise pozitif değişimleri temsil ediyor. Çanakkale, endeksteki güçlü pozitif değişimi simgeleyen koyu yeşil tonlar arasında yer alıyor.

Basında ve sosyal medyada geniş yer bulan, TÜİK’in İl Seviyesinde Beşerî Sermaye Endeksi sonuçlarında Çanakkale’nin 81 il arasında ilk sırada yer alması kentimiz adına çok gurur verici bir tablo. Bu endeks; sağlıklı büyüme, okulda geçirilen süre ve öğrenme düzeyi gibi göstergeler üzerinden, çocukların gelecekte sahip olabileceği bilgi ve beceri kapasitesine dair çok kıymetli bir ölçü sunuyor. Bu birincilik, Çanakkale’nin sağlık ve eğitim bileşenlerindeki güçlü konumuna işaret ediyor.

Bu tabloyu kentin eğitim vizyonunu derinleştirecek bir rehber olarak da okumalıyız. Çıtanın bu kadar yüksek olması, bizlere eğitimin “niceliğinden” ziyade “niteliksel derinliğine” odaklanmamız gerektiğini öğütlüyor adeta. Birinciliğimiz; tüm çocukların okuldaki mutluluğuna, ders dışı sosyal-kültürel-sportif olanaklarının artmasına, dijital dünyayı etik şekilde öğrenmelerine ve kentteki eğitim olanaklarından ne kadar “eşit” yararlandıklarına odaklanan bir üst aşamaya geçmek için çok değerli bir zemin sağlıyor.

Temel eğitim verileri, çocukların eğitim hakkına erişimini ve kentteki eğitim sisteminin kapsayıcılığını anlamak için önemli bir çerçeve sunuyor. Okul öncesinden ortaöğretime kadar farklı yaş ve kademelerdeki okullulaşma oranları, Çanakkale’nin hangi alanlarda güçlü bir erişim sağladığını, hangi dönemlerde daha yakından izlemeye ihtiyaç duyduğunu ve kız ve oğlan çocukların eğitim yolculuklarının nasıl farklılaştığını, mülteciler, özel gereksinimliler, roman topluluklar için nasıl bir eğitim deneyimi olduğunu ya da olmadığını görmemize yardımcı olur. Türkiye’de çok detaylı, biz eğitim politikası uzmanlarının kırılımlı dediği, veriler sınırlı maalesef. Ancak elde olan veriler de çok kıymetli bulgular veriyor.

Erken çocukluk eğitimi az önce bahsettiğim çerçevenin en önemli başlangıç noktalarından biri. Çocuğun bilişsel, sosyal ve duygusal gelişiminin hızla şekillendiği bu dönemde eğitime erişim, ilerleyen yıllardaki öğrenme deneyimleri açısından güçlü bir temel oluşturuyor. Bu dönem en kıymetli dönem. Buraya yapılan her yatırımın geri dönüşü de çok yüksek. Çanakkale bu alanda Türkiye ortalamasının belirgin biçimde üzerinde bir görünüm sergiliyor. 3-5 yaş grubunda düzeltilmiş net okullulaşma oranı Çanakkale’de%65,40 iken Türkiye genelinde%49,63.

4-5 yaş grubunda bu oran Çanakkale’de%75,47, Türkiye’de%61,72’dir. 5 yaşta ise Çanakkale’de%90,21 ve Türkiye’de%84,26. Bu tablo, Çanakkale’nin erken çocukluk eğitimine erişimde güçlü bir konumda olduğunu gösteriyor. Şehrimizin sahip olduğu akademik birikim, ÇOMÜ ÇABAÇAM gibi çok kıymetli, bence dünya çapında bir modelimizin olması, belediye hizmetleri deneyimi, en önemlisi de Çanakkale İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nün 2024-2028 Stratejisi’nde okul öncesine verilen önem, bu başarıyı çok daha ileri bir noktaya taşımamız için bize güçlü bir zemin sunuyor.

Düzeltilmiş net okullulaşma oranı (Çanakkale)

Düzeltilmiş net okullulaşma oranı (Türkiye)

Tablo 1: Okulöncesinde yaşa göre düzeltilmiş net okullulaşma oranları. Millî Eğitim İstatistikleri, Örgün Eğitim 2024/25

Eğitimin zorunlu olduğu kademelerde (1-12. sınıflar) düzeltilmiş net okullulaşma oranı Çanakkale’de ilkokulda%94,81, ortaokulda%91,35 ve ortaöğretimde%96,45. Türkiye ortalamaları ise aynı kademelerde sırasıyla%95,81,%91,72 ve%87,88. Buna göre Çanakkale, ilkokul ve ortaokulda Türkiye ortalamasına oldukça yakın bir görünüm sergilerken, ortaöğretimde ülke ortalamasının 8,57 yüzde puan üzerinde yer alıyor. Cinsiyete göre bakıldığında da en belirgin farklılaşma ortaöğretimde görülüyor. Düzeltilmiş net okullulaşma kızlarda%100,00, oğlanlarda%92,76. Bu veriler, zorunlu eğitim çağında eğitime erişimin Çanakkale genelinde yüksek düzeyde seyrettiğini gösteriyor.

Ancak, çocukların eğitim sistemindeki sürekliliğini daha ayrıntılı görebilmek için okullulaşma verilerinin devamsızlık ve okuldan erken ayrılma göstergeleriyle birlikte izlenmesi önemli. Bu alanlarda il düzeyinde kırılımlı veriler kamuya açık olarak düzenli biçimde yayımlanmıyor. Farklı sosyoekonomik gelir grubuna ait çocuklarda, Roman çocuklarda, özel gereksinimi olan çocuklarda, farklı okul türlerinde durum nasıl detaylı bakmak çok önemli. Yaşa göre okula erişim oranları çok daha önemli bulgular sunuyor. Buna yönelik verileri kademeleri ele aldığımda hesaplayıp paylaşacağım.

Düzeltilmiş net okullulaşma oranı (Çanakkale)

Düzeltilmiş net okullulaşma oranı (Türkiye)

Tablo 2: Kademelere göre düzeltilmiş net okullulaşma oranları. Millî Eğitim İstatistikleri, Örgün Eğitim 2024/25

Çanakkale’de erken çocuklukta kız ve oğlan çocuklar arasındaki fark oldukça az.