Habermetrik
← Ana Sayfa
Ankara 17 Kasım 2026 06:21 · Güncelleme 06:22
✍ Editör: Habermetrik · Editör Politikası

Türkiye’yi laikleştiren yasalar: Cumhuriyet’in hukuki ve kurumsal dönüşümü

Türkiye’yi laikleştiren yasalar: Cumhuriyet’in hukuki ve kurumsal dönüşümü
Görsel kaynağı: aydinlik.com.tr
⏱️ 10 dk okuma 🛡️ %85 Doğruluk · 1 Kaynak
WhatsApp Paylaş
⚡ 30 Saniyede Özet Habermetrik Yapay Zeka Özeti
  • CHP Ankara İl Başkan Yardımcısı Muratcan Işıldak, Türkiye’nin laikleşme sürecinin bir yasayla sınırlı kalmayıp egemenlikten eğitime, hukuktan aileye uzanan aşamalı bir dönüşüm olduğunu yazdı

Türkiye Cumhuriyeti’nin laikleşme süreci, Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı hukuki, siyasal ve toplumsal dönüşümlerinden birini meydana getirmektedir. Bu dönüşümü yalnızca 1937 yılında laiklik ilkesinin Anayasa’ya girmesiyle başlatmak tarihsel açıdan eksik bir değerlendirme olacaktır.

Türkiye’de laik devlet düzeni tek bir kanunla veya tek bir tarihte kurulmamış; egemenliğin kaynağının değiştirilmesinden eğitim sisteminin yeniden yapılandırılmasına, hilafetin kaldırılmasından hukuk sisteminin laikleştirilmesine kadar birbirini tamamlayan reformlarla aşamalı biçimde meydana gelmiştir. Dolayısıyla Türkiye önce kurumları ve hukuk sistemi bakımından laikleşmiş, ardından laikliği açık bir anayasal ilke olarak benimsemiştir.

1920’lerden 1937’ye uzanan süreç bu bakımdan yalnızca din-devlet ilişkilerinin yeniden düzenlenmesi değil, aynı zamanda yeni Cumhuriyet’in devlet, hukuk, eğitim, aile ve yurttaşlık anlayışının yeniden tanımlanmasıdır. Türkiye’nin laikleşmesinin hukuki başlangıç noktasını Cumhuriyet’in ilanından önceye götürmek mümkündür.

23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılması ve 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun “Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir” ilkesini benimsemesi, devlet iktidarının meşruiyet kaynağında köklü bir değişiklik anlamına gelmekteydi. Modern laik devlet anlayışının temel özelliklerinden biri, siyasal egemenliğin kaynağının dinsel veya hanedansal bir otorite yerine halka ya da millete dayandırılmasıdır.

Osmanlı siyasal düzeninde padişahlık ve halifelik aynı kişide birleşirken, Millî Mücadele sırasında Ankara’da oluşan yeni siyasal yapıda egemenliğin merkezi TBMM olarak belirlenmiştir. Bu nedenle Türkiye’nin laikleşme sürecinin ilk aşamasını doğrudan din alanına yönelik bir müdahalede değil, egemenliğin kaynağının değiştirilmesinde aramak gerekir.

Yeni siyasal düzende devletin meşruiyeti bir hanedanın tarihsel veya dinsel haklarından değil, millet iradesinden türetilmeye başlanmıştır.1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılması bu dönüşümün ikinci büyük aşamasını oluşturmuştur. Saltanatın kaldırılmasıyla Osmanlı hanedanının devlet yönetme yetkisinin hukuki temeli sona erdirilmiş, böylece egemenliğin millete ait olduğu düşüncesinin önündeki en önemli kurumsal yapılardan biri ortadan kaldırılmıştır.

Ancak saltanatın kaldırılmasıyla birlikte hilafet hemen kaldırılmamış ve halifelik makamı bir süre daha varlığını sürdürmüştür. Bu durum Cumhuriyet’in laikleşmesinin ani değil, aşamalı bir süreç olduğunu göstermektedir. 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilan edilmesiyle devletin yönetim biçimi açık biçimde Cumhuriyet olarak belirlenmiş, fakat din ile devlet arasındaki kurumsal ilişkinin yeniden düzenlenmesi esas olarak 1924 yılında gerçekleştirilen reformlarla hız kazanmıştır.

Türkiye’nin laikleşme tarihinde 3 Mart 1924 tarihi özel bir yere sahiptir. Aynı gün içerisinde kabul edilen üç önemli kanun, Cumhuriyet’in din, devlet ve eğitim ilişkisini yeniden yapılandırmıştır. 429 sayılı Kanun ile Şer’iye ve Evkaf Vekâleti kaldırılmış, 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edilmiş ve 431 sayılı Kanun ile hilafet kaldırılmıştır.

Bu üç düzenleme birlikte değerlendirildiğinde 3 Mart 1924’ün yalnızca hilafetin kaldırıldığı bir tarih olmadığı, Cumhuriyet’in kurumsal laikleşmesinin temel dönüm noktalarından biri olduğu görülmektedir. Devlet içerisindeki dinsel-hukuki otorite yeniden düzenlenmiş, eğitim devletin ortak sistemi altında birleştirilmiş ve Cumhuriyet’in yanında alternatif bir dinsel-siyasal otorite oluşturabilecek hilafet makamına son verilmiştir.429 sayılı Kanun ile Şer’iye ve Evkaf Vekâletinin kaldırılması, laik devlet düzeninin oluşması açısından özellikle önemlidir.

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş döneminde Şer’iye ve Evkaf Vekâleti dini-hukuki meseleler ile vakıflar üzerinde önemli yetkilere sahipti. Bu kurumun kaldırılmasıyla devlet teşkilatı içerisinde dini normların siyasal ve hukuki karar süreçleri üzerindeki kurumsal etkisi önemli ölçüde sınırlandırılmıştır.

Bununla birlikte Cumhuriyet dini tamamen kamusal kurumların dışına çıkarmamıştır. Aynı düzenleme çerçevesinde Diyanet İşleri Reisliği kurulmuş ve dini hizmetlerin yürütülmesi farklı bir idari yapı içerisinde yeniden örgütlenmiştir.

Bu durum Türkiye’de gelişen laiklik modelinin kendine özgü karakterini ortaya koymaktadır. Türk laikliği, din ile devlet arasında mutlak kurumsal ayrılık öngören modellerden farklı olarak, dini otoritenin siyasal ve hukuki belirleyiciliğini ortadan kaldırmaya çalışırken dini hizmetlerin belirli ölçüde devletin idari gözetimi altında yürütülmesini tercih etmiştir.

Aynı gün kabul edilen 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu, Cumhuriyet’in laikleşmesini eğitim alanına taşıyan temel düzenlemelerden biridir. Eğitim kurumlarının Maarif Vekâletine bağlanmasıyla ülkedeki farklı eğitim yapılarının ortak bir devlet sistemi içerisinde birleştirilmesi amaçlanmıştır.

Osmanlı’nın son döneminden devralınan eğitim sisteminde medreseler, modern mektepler, yabancı okullar ve farklı cemaatlere bağlı eğitim kurumları yan yana bulunmaktaydı. Cumhuriyet ise eğitimi modern devletin temel kamusal hizmetlerinden biri olarak yeniden tanımlamış ve yeni kuşakların ortak bir eğitim sistemi içerisinde yetişmesini hedeflemiştir.

Bu nedenle Tevhid-i Tedrisat yalnızca idari anlamda okulların bir bakanlık altında toplanması değildir. Aynı zamanda yeni Cumhuriyet’in nasıl bir yurttaş yetiştirmek istediğiyle, bilginin hangi kurumsal yapılar içerisinde üretileceğiyle ve eğitim üzerindeki dinsel-kurumsal otoritenin yeniden düzenlenmesiyle doğrudan ilişkilidir.3 Mart 1924 tarihli reformların üçüncü ayağını hilafetin kaldırılması oluşturmuştur.

431 sayılı Kanun ile hilafet makamına son verilmesi, laikleşme açısından saltanatın kaldırılmasından farklı fakat onu tamamlayan bir anlam taşımaktadır. Saltanatın kaldırılması hanedanın dünyevi siyasal iktidarına son verirken, hilafetin kaldırılması yeni Cumhuriyet içerisinde siyasal otoriteye alternatif oluşturabilecek dinsel bir makamın varlığını sona erdirmiştir.

Böylece devletin anayasal ve siyasal merkezinin TBMM ile Cumhuriyet kurumları olduğu daha açık hâle gelmiştir. Halifelik makamının kaldırılması yalnızca bir kurumun tasfiyesi değil, egemenliğin dinsel bir makamla paylaşılmayacağı yönündeki yeni devlet anlayışının önemli bir göstergesidir.

Cumhuriyet’in laikleşmesinin başka bir önemli boyutu yargı sisteminin yeniden düzenlenmesidir. 1924 yılında gerçekleştirilen düzenlemelerle şer’iye mahkemeleri kaldırılmış ve yargı birliğinin sağlanması yönünde önemli bir dönüşüm gerçekleştirilmiştir.

Osmanlı’dan devralınan çok katmanlı hukuk düzeni yerine vatandaşların hukuki ilişkilerinin ortak devlet kanunlarına göre düzenleneceği bir sistem oluşturulmaya başlanmıştır. Bu değişiklik, modern laik hukuk devletinin temel özelliklerinden biri olan hukuk birliğinin kurulması bakımından önemlidir.

Aynı devletin vatandaşlarının farklı hukuki otoritelerin ve farklı hukuk kaynaklarının egemenliği altında bulunması yerine, yasama organı tarafından kabul edilen ortak kanunların uygulanması hedeflenmiştir. Böylece daha sonra gerçekleştirilecek Medeni Kanun, Ceza Kanunu, Ticaret Kanunu ve Borçlar Kanunu gibi büyük hukuk reformlarının kurumsal zemini hazırlanmıştır.30 Kasım 1925 tarihinde kabul edilen 677 sayılı Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Seddine ve Türbedarlıklar ile Bir Takım Unvanların Men ve İlgasına Dair Kanun da Türkiye’nin laikleşme sürecinin önemli aşamalarından biridir.

Tekke ve zaviyelerin kapatılması, Cumhuriyet yönetiminin tarikat yapılarına yaklaşımının hukuki çerçevesini değiştirmiştir. Osmanlı toplumunda tarikatlar yalnızca bireysel inanç ve ibadet alanında faaliyet gösteren yapılar değildi; eğitimden sosyal dayanışmaya, ekonomik ilişkilerden toplumsal otoriteye kadar geniş bir alanda etkili olabiliyorlardı.

Cumhuriyet yönetimi ise kamusal ve siyasal otoritenin anayasal devlet kurumları içerisinde toplanmasını hedeflemiştir. Bu nedenle 677 sayılı Kanun yalnızca laikleşmenin değil, aynı zamanda Cumhuriyet’in merkezî devlet inşasının ve kamusal otoriteyi yeniden tanımlama sürecinin de parçasıdır.

Akademik açıdan bu iki boyutun birlikte değerlendirilmesi gerekir. Türkiye’de laikleşmenin gündelik yaşam üzerindeki en önemli etkilerinden biri 17 Şubat 1926 tarihinde kabul edilen Türk Kanunu Medenisi ile ortaya çıkmıştır.

Büyük ölçüde İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi, aile hukukundan mirasa, evlenmeden boşanmaya ve kişilik hukukundan medeni haklara kadar geniş bir alanı modern ve laik bir hukuk sistemi içerisinde yeniden düzenlemiştir. Bu değişiklik laikleşmenin devlet kurumlarından bireyin gündelik hayatına geçişi anlamına gelmektedir.

Evlilik devlet hukukunun konusu hâline getirilmiş, resmî nikâh sistemi benimsenmiş, boşanma hukuki ve yargısal esaslara bağlanmış, tek eşlilik medeni hukuk düzeninin temel ilkelerinden biri hâline gelmiş ve kadınların aile içerisindeki hukuki statüsünde önemli değişiklikler gerçekleştirilmiştir. Bu nedenle Medeni Kanun, Cumhuriyet’in laikleşmesini toplumsal hayatın en temel kurumu olan aileye kadar taşıyan başlıca reformlardan biridir.1926 yılında gerçekleştirilen hukuk reformları yalnızca Medeni Kanun ile sınırlı kalmamıştır.

Ceza, ticaret ve borçlar hukukunda gerçekleştirilen kapsamlı kodifikasyonlarla Türkiye’nin hukuk sistemi büyük ölçüde yeniden yapılandırılmıştır. Bu reformların laikleşme açısından temel önemi, hukuki normların kaynağındaki değişikliktir.

Modern devletin yasama organı tarafından kabul edilen pozitif hukuk, toplumsal ve ekonomik ilişkilerin temel düzenleyicisi hâline getirilmiştir. Dolayısıyla Cumhuriyet’in laiklik anlayışını yalnızca dini kurumların kapatılması veya bazı dinsel makamların kaldırılması üzerinden açıklamak yeterli değildir.

Laik devlet aynı zamanda hukuki normlarını herhangi bir dini otoritenin onayına ihtiyaç duymadan oluşturabilen devlettir. Cumhuriyet’in hukuk devrimi bu bakımdan Türkiye’nin laikleşmesinin temel sütunlarından birini meydana getirmiştir.

Laikleşmenin anayasal açıdan en önemli dönüm noktalarından biri 10 Nisan 1928 tarihinde gerçekleştirilen anayasa değişikliğidir. 1924 Anayasası’nın ilk hâlinde “Türkiye Devletinin dini, Dini İslâmdır” hükmü bulunmaktaydı.

1928 yılında yapılan değişiklikle bu ifade Anayasa’dan çıkarılmıştır. Bunun yanında Meclisin görevleri arasında yer alan şer’i hükümlerin uygulanmasına ilişkin ifade kaldırılmış ve milletvekilleri ile Cumhurbaşkanının yeminlerinde bulunan dini formülasyonlar değiştirilmiştir.

Böylece Cumhuriyet’in 1924’ten itibaren kurumları aracılığıyla sürdürdüğü laikleşme süreci anayasal metne daha açık biçimde yansımaya başlamıştır. Ancak bu aşamada Anayasa’da henüz “Türkiye Devleti laiktir” şeklinde açık bir hüküm bulunmamaktaydı.

Devletin belirli bir dini olduğuna ilişkin anayasal hüküm kaldırılmış, fakat laiklik kavramının açık biçimde anayasal nitelik hâline gelmesi için 1937 yılı beklenecekti.1928 yılında Latin esaslı Türk alfabesinin kabul edilmesi de Cumhuriyet’in modernleşme sürecinin önemli parçalarından biridir. Harf Devrimi doğrudan din ile devlet ilişkisini düzenleyen bir laiklik kanunu değildir ve akademik açıdan bu ayrımın yapılması gerekir.

Bununla birlikte alfabe değişikliği, eğitim ve bürokrasinin modernleştirilmesi, okuryazarlığın yaygınlaştırılması ve Cumhuriyet’in kültürel yöneliminin yeniden tanımlanması bakımından laik modernleşme projesiyle ilişkilidir. Aynı şekilde takvim, saat ve ölçü sistemlerinin değiştirilmesi gibi reformlar doğrudan laiklik düzenlemeleri olmamakla birlikte Türkiye’nin kamusal düzenini modern ve uluslararası standartlarla uyumlaştıran dönüşümlerin parçalarıdır.

Bu nedenle her Atatürk devrimini doğrudan laiklik yasası olarak tanımlamak yerine, bazı reformların doğrudan laik hukuk düzenini kurduğunu, bazılarının ise bu düzenin kültürel ve toplumsal altyapısını güçlendirdiğini belirtmek daha doğru olacaktır. Cumhuriyet’in laikleşme ve modernleşme sürecinin toplumsal sonuçlarından biri de kadınların hukuki ve siyasal statüsünün değişmesidir.

1926 Medeni Kanunu aile hukukunda önemli değişiklikler yaratırken, 1930 yılında kadınlara belediye seçimlerinde, 1933 yılında köy yönetiminde ve 5 Aralık 1934 tarihinde milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakları tanınmıştır. Kadınların siyasal haklarının genişletilmesi teknik anlamda bir laiklik düzenlemesi değildir.

Bununla birlikte Cumhuriyet’in bireyi dini cemaat veya geleneksel aile yapısı içerisindeki statüsünden bağımsız bir yurttaş olarak tanımlama yöneliminin önemli sonuçlarından biridir. Kadının bağımsız hukuki ve siyasal özne olarak kabul edilmesi, laik Cumhuriyet’in yurttaşlık anlayışının toplumsal alandaki en önemli dönüşümlerinden birini oluşturmuştur.

Türkiye’de laikleşmenin anayasal bakımdan tamamlayıcı aşaması 5 Şubat 1937 tarihinde gerçekleşmiştir. 3115 sayılı Kanun ile 1924 Anayasası’nın 2. maddesinde yapılan değişiklik sonucunda Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık devletin temel nitelikleri arasına alınmıştır.

Böylece yaklaşık on beş yıl boyunca hukuk, eğitim, yargı, aile ve devlet teşkilatında gerçekleştirilen dönüşümün anayasal adı açık biçimde konulmuştur. Bu kronoloji Türkiye’nin laiklik tecrübesini anlamak bakımından son derece önemlidir.

Saltanat 1922’de kaldırılmış, hilafet ve Şer’iye ve Evkaf Vekâleti 1924’te kaldırılmış, eğitim aynı yıl birleştirilmiş, tekke ve zaviyeler 1925’te kapatılmış, medeni hukuk 1926’da laikleştirilmiş, devletin dininin İslam olduğuna ilişkin anayasal hüküm 1928’de çıkarılmış ve laiklik ancak 1937’de açık bir anayasal ilke hâline getirilmiştir. Başka bir ifadeyle Cumhuriyet önce büyük ölçüde laik bir devlet düzeni oluşturmuş, daha sonra bu düzenin anayasal tanımını yapmıştır.

Türk laikliğinin niteliği değerlendirilirken Türkiye modelinin kendine özgü özellikleri de göz önünde bulundurulmalıdır. Türk laikliğini Fransız laïcité modelinin basit bir kopyası olarak değerlendirmek tarihsel farklılıkları görmezden gelir.

💬 Habere Tepkinizi Belirtin:
Habermetrik WhatsApp Kanalına Katılın

Günde en fazla 3 kritik gelişme. Bildirim kirliliği yok, anında bilgi.

Kanalı Takip Et →
Kaynaklar: aydinlik.com.tr
Haber metni ve görseller aydinlik.com.tr sitesine aittir; tam içerik kaynak sitede yayınlanır.
Haber Künyesi
Kategori: Siyaset · Bölge: Ankara
Yayın: 17 Kasım 2026 06:21 · Kaynak: aydinlik.com.tr
Kaynağı Oku ↗