Freud’un Araştırdığı Madde, Koller’in Keşfi: Lokal Anestezinin Şaşırtıcı Hikâyesi

Viyanalı göz hekimi August Leopold von Reuss, bir hastanın sol gözünde irisin bir bölümünü çıkardı. Kokain uygulanan hasta, kornea ile gözün beyaz kısmının birleştiği yerde yapılan kesiyi hissetmediğini söyledi. İrisin tutulup kesildiğini fark etmiş, ağrı duymamıştı.

Sekiz gün sonra von Reuss, aynı işlemi hastanın öteki gözüne kokain kullanmadan yaptı. Hastanın göz kapaklarını sıkması bu kez ameliyatı güçleştirdi. Viyana Genel Hastanesinde görev yapan Carl Koller, von Reuss’un kendisine aktardığı bu gözlemi 1884 tarihli raporuna aldı.

Dildeki uyuşma yıllardır biliniyordu And Dağları’nda koka yaprağının kullanımı, Avrupa laboratuvarlarında kokainin araştırılmasından yüzyıllar öncesine uzanıyordu. Alman kimyager Albert Niemann, koka yaprağından ayırdığı alkaloidi 1860’ta yayımladığı çalışmasında tanımladı.

Maddenin dile temas ettiğinde uyuşmaya yol açtığını da kaydetti. Koller, 1884 tarihli raporunda farmakolog Schroff’un ağız mukozasındaki etkiyi 1862’de ele aldığını hatırlattı. Fizyolog Vasili von Anrep de 1880’de yayımladığı hayvan deneylerinin ardından kokainin lokal anestezik olarak denenmesini önermişti.

Duyarlı göz yüzeyine bir aletle dokunmak, hastanın gözünü kırpmasına veya kapaklarını sıkmasına yol açabiliyordu. Bu tepki, korneaya saplanan küçük bir parçanın çıkarılmasını bile güçleştirebiliyordu. Genel anestezinin kullanıldığı o dönemde Koller, kısa ve hassas girişimlerde göz yüzeyindeki duyuyu geçici olarak baskılayacak bir madde arıyordu.

Başka maddelerle yaptığı denemeler istediği sonucu vermemişti. Freud kokainin genel etkilerini ölçmeye çalıştı Freud, Temmuz 1884’te yayımlanan “Über Coca” başlıklı makalesinde önceki çalışmaları ve kendi gözlemlerini bir araya getirdi.

Kokainin yorgunluk, ruh hâli ve çalışma gücü üzerindeki etkilerini değerlendirdi. Morfin bağımlılığının tedavisinde işe yarayabileceğini de öne sürdü. Koller’in kızı Hortense Koller Becker’in yıllar sonra aile belgeleri ve tanıklıklardan aktardığına göre Freud ve Josef Breuer, kronik ağrı nedeniyle morfin kullanmaya başlayan fizyolog Ernst von Fleischl-Marxow’un tedavisinde kokaini denedi.

Girişim beklenen sonucu vermedi ve fizyoloğun kokain kullanımı da sorun hâline geldi. Freud, makalesinin son bölümünde kokainin deri ve mukozayla temas ettiğinde uyuşma sağlayabildiğini yazdı. Bu etkiden başka tıbbi uygulamaların doğabileceğini öngördü.

Ocak 1885’te yayımladığı çalışmasında kokainin kas gücü ve tepki süresi üzerindeki etkilerini ölçmeye çalıştı. Maddenin bazı kişilerde iyi hissetme hâli yarattığını, bazılarında ise rahatsızlığa ve zihin bulanıklığına yol açtığını bildirdi.

Koller gözün hangi bölümünün uyuştuğunu gösterdi Koller, 1884 tarihli raporunda kobay, tavşan ve köpeklerin gözlerinde yaptığı deneyleri anlattı. Ardından kendisinde ve meslektaşlarında göz yüzeyinin dokunmaya verdiği tepkiyi değerlendirdi.

Kornea, gözün önündeki saydam tabakadır. Konjonktiva ise gözün beyaz kısmını ve göz kapaklarının iç yüzünü örten ince zardır. Koller, bu iki dokuda dokunma ve ağrı duyusunun geçici olarak kaybolduğunu bildirdi. İnsan gözündeki denemelerinde tam duyarsızlığın yaklaşık 7–10 dakika sürdüğünü kaydetti.

Koller, korneadaki yabancı cisimlerin çıkarıldığı yaklaşık 30 vakada kokain kullandığını yazdı. Hastalar, parçalar çıkarılırken bir şey hissetmediklerini bildirdi. Von Reuss’un yaptığı katarakt ameliyatlarında ve iris girişimlerinde de kokain uygulandı.

Bu ameliyatlarda ağrının işlemin aşamasına göre değişebildiği görüldü. Örneğin bir hasta, gözün dış tabakasındaki kesiyi hissetmediğini, irise müdahale edildiğinde ise hafif ağrı duyduğunu söyledi. Heidelberg’de bildiriyi Brettauer okudu 15 Eylül 1884’te Triesteli göz hekimi Josef Brettauer, Alman Göz Hekimliği Derneğinin Heidelberg’deki toplantısında Koller’in ön bildirisini onun adına okudu ve deneylerini gösterdi.

Koller ayrıntılı çalışmasını 17 Ekim’de Viyana’daki hekimler cemiyetinde sundu. Wiener Medizinische Wochenschrift, raporu 25 Ekim ve 1 Kasım tarihli sayılarında iki bölüm hâlinde yayımladı. The Lancet, 6 Aralık’ta İngilizce çevirisini yayımladı.

Koller, Viyana’daki raporunda Freud’un yazısının kokaini meslektaşlarının gündemine taşıdığını da kaydetti. Freud, Ocak 1885 tarihli makalesinde Leopold Königstein’dan kokainin bazı göz hastalıklarında ağrıyı ve salgıyı azaltıp azaltmadığını incelemesini istediğini yazdı.

Kornea ve konjonktivayı uyuşturarak göz ameliyatlarında kullanma fikrini ise Koller’e atfetti. Koller de göz hastalıklarında ağrının hafifleyebildiğini gözlemlemiş, bazı hastalarda ağrı ve ışığa duyarlılığın birkaç saat sonra geri döndüğünü bildirmişti.

Göz yüzeyinden sinir bloklarına New York’ta Richard John Hall ve William Stewart Halsted, 1884’ün sonlarında kokaini bir sinirin yakınına vererek o sinirin ulaştığı bölgede duyuyu kesmeye çalıştı. Hall, diş tedavisini de içeren gözlemlerini 6 Aralık’ta New York Medical Journal’da yayımladı.

Sinir bloğu adı verilen bu yaklaşım, bir sinirin ulaştığı bölgenin tamamında duyuyu geçici olarak azaltmayı amaçlıyordu. Kokainin zehirlenme ve bağımlılık riski, alternatif ilaç arayışını hızlandırdı. 20. yüzyılın başında prokain, 1940’larda ise lidokain kullanıma girdi.

Kokain ve bu ilaçlar, sinir hücrelerindeki sodyum kanallarını bloke ederek ağrı sinyallerinin iletimini geçici olarak engeller. ABD’de kokain hidroklorür içeren bir ürün, yetişkinlerde burun boşluğunda yapılan belirli tanısal ve cerrahi işlemlerde mukozanın lokal anestezisi için onaylı.

Koller’in 1884’te gösterdiği şey, bir göz ameliyatında hastanın bilinci açık kalırken kesinin yapıldığı dokudaki duyunun geçici olarak baskılanabileceğiydi. Raporundaki hasta, kesiyi hissetmediğini ve irise dokunulduğunu fark ettiğini ayrı ayrı anlatabilmişti.

Bu ayrıntı, yöntemin hem ne sağladığını hem de etkisinin dokuya göre nasıl değişebildiğini gösteriyordu. Kaynaklar Freud S. “Ueber Coca”. Centralblatt für die gesammte Therapie. 1884, cilt 2, sayı 7, s. 289–314. Koller C.

“Ueber die Verwendung des Cocain zur Anästhesirung am Auge”. Wiener Medizinische Wochenschrift. 1884, cilt 34, sayı 43–44, sütun 1276–1278 ve 1309–1311. Koller C. “On the Use of Cocaine for Producing Anaesthesia on the Eye”.

The Lancet. 1884, cilt 124, sayı 3197, s. 990–992. Koller C. “Preliminary Report on Local Anesthesia of the Eye”. Archives of Ophthalmology. 1934, cilt 12, sayı 4, s. 473–474. 1884 Heidelberg ön bildirisinin İngilizce çevirisi.

Freud S. “Beitrag zur Kenntniss der Cocawirkung”. Wiener Medizinische Wochenschrift. 1885, cilt 35, sayı 5, s. 129–133. Hall RJ. “Hydrochlorate of Cocaine”. New York Medical Journal. 6 Aralık 1884, cilt 40, s. 643–644. Koller Becker H.

“Carl Koller and Cocaine”. The Psychoanalytic Quarterly. 1963, cilt 32, s. 309–373. Royal College of Anaesthetists. “The History of Anaesthesia”. Catterall WA, Mackie K. “Local Anesthetics”. Goodman & Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics.

14. baskı, McGraw Hill, 2023, bölüm 25. U.S. Food and Drug Administration. “Goprelto (cocaine hydrochloride) nasal solution”. Onaylı ürün bilgisi.