Ankara’nın üreten hafızası neden silindi?

Ankara’nın bir memur kentine dönüşmeden önce, erken Cumhuriyet döneminin en önemli sanayi ve üretim merkezlerinden biri olduğu gerçeği, bugün yerini beton bloklara ve atıl binalara bırakmış durumda. Yapılan araştırmalar, "sessizliğe bürünen 5 tesis" iddiasının ötesinde, bu fabrikaların birçoğunun tamamen yıkıldığını veya gayrimenkul projelerine kurban gittiğini ortaya koyuyor.

Başkentin üretim hafızasını oluşturan bu tesisler, uygulanan ekonomik politikalar, özelleştirme süreçleri ve kent planlamasındaki değişiklikler nedeniyle birer birer kapatıldı. ÜRETİMDEN RANTA UZANAN SÜREÇBaşkentin sanayi omurgasını oluşturan tesislerin başında Ankara Çimento Fabrikası, Maltepe Havagazı Fabrikası, Ankara (Tekel) Bira Fabrikası ve Etimesgut Uçak Fabrikası geliyordu.

Binlerce ailenin geçim kaynağı olan bu tesislerin kapanma süreçleri, Türkiye'nin ithal ikameci politikalardan uzaklaşması ve kentsel rantın ön plana çıkmasıyla doğrudan paralellik taşıyor. Özellikle Atatürk Orman Çiftliği arazisi sınırlarında 1928'de kurulan Ankara Çimento Fabrikası'nın dönüşümü dikkat çekicidir.

1989 yılında özelleştirilen ve son olarak 2011'de Limak Holding'e devredilen tesis arazisi, Kültür Varlıkları Kurulu'nun 2016 tarihli kararıyla koruma kapsamından çıkarıldı ve yapılaşmaya açıldı. HAVAGAZI VE TEKEL'İN ACI SONUKentin en değerli endüstri mirası olarak kabul edilen 1929 yapımı Maltepe Havagazı Fabrikası, meslek odalarının tüm itirazlarına rağmen 2017 yılında yıkıldı.

Ankaralıların uzun yıllar enerji ihtiyacını karşılayan tesisin yerinde bugün herhangi bir kültürel bellek mekânı bulunmuyor. Benzer şekilde, 1937'de faaliyete geçen ve Tekel'in içki üretim ağının kilit noktalarından olan Ankara Bira Fabrikası da 2000'li yıllarda sessizliğe büründü.

Fabrika yapıları şu an atıl durumda bekliyor. Maltepe Havagazı Fabrikası, 1929'da kuruldu. 1990'larda üretimi durdu, 2017'de yıkıldı. Alan şu anda büyük ölçüde boş, bir kısmı otoparkAnkara Çimento Fabrikası, 1928'de kuruldu.

1989'da özelleştirilmesinin ardından yıkıldı. Alanı ticari ve konut imarlı gayrimenkul proje alanı alanı olarak kullanılıyor. Etimesgut Uçak Fabrikası, 1941'de kuruldu. 1950'lerde Marshall yardımlarının ardından kapatıldı.

Bölgede bugün TUSAŞ (TAI) tesisleri yer alıyor. Ankara (Tekel) Bira Fabrikası, 1937'de kuruldu. 2000'li yılların başında üretimi durduruldu. Binaları atıl ve bakımsız halde depo olarak kullanılıyor. UÇAK ÜRETİMİNDEN İTHALATAEtimesgut Uçak Fabrikası ise sanayi tarihimizdeki en büyük kırılmalardan birini temsil ediyor.

1941 yılında üretime başlayan tesis, dış yardım politikaları (Marshall Planı) ve NATO'ya giriş sürecinde yerli üretimin durdurulması kararıyla 1950'lerde kapatıldı. Bugün aynı bölgede TUSAŞ'ın faaliyet gösteriyor olması havacılık mirasının dolaylı olarak sürdüğünü gösterse de, ilk fabrikanın kapatılması, savunma sanayisinde onlarca yıl sürecek bir dışa bağımlılığa yol açmıştı.

Başkentin sanayi belleğini oluşturan bu tesislerin akıbeti, yalnızca binaların değil, bir üretim kültürünün ve on binlerce kişilik nitelikli istihdamın da yok olduğunu kanıtlıyor. Ankara, bugün üreten değil, idare eden ve tüketen bir kente dönüştü.