ABD'de 50 Milyar Dolar Birikmesine Rağmen Nükleer Atık Çöpü Yine Geçici Depolarda

Finlandiya dünyanın ilk kalıcı nükleer atık deposunu açarken, ABD 90 binden ton yakılmış yakıtı geçici tesislerde bekletmek zorunda; yasal engeller ve siyasi patlama 50 milyar dolarlık fonu kullanılamaz hale getirdi.

· 2 dk 2 ABD'de 50 Milyar Dolar Birikmesine Rağmen Nükleer Atık Çöpü Yine Geçici Depolarda Fon Soruşturmasında Neslihan Mumcu'nun Malvarlığına Tedbir Talebi Washington — Finlandiya, önümüzdeki yılın başlarında Olkiluoto adasındaki Onkalo tesisini hizmete sokarak, yüksek radyoaktifli nükleer atık için dünyanın ilk derin jeolojik depolama alanını işletmeye başlayacak. Bu gelişme, yasal ve siyasi aksaklıklar nedeniyle on yıllardır çözüm üreteamayan Amerika Birleşik Devletleri'nin tabloyla keskin bir kontrast oluşturuyor.

ABD'de 1987'den beri Nevada eyaletindeki Yucca Dağı, tek kalıcı depo adayı olarak belirlenmiş olsa da, eyalet yönetiminin ve yerel nüfusun şiddetli direnişi, 2010'da Obama yönetiminin projeyi dondurmasına yol açtı. Kongre tarafından onaylanan ve nükleer santralleri elektrik tüketicilerinden topladığı 50 milyar dolarlık'Nükleer Atık Fonu', yasal bir depo yokluğu nedeniyle harcanamıyor.

Bu fon şu an faizlerle büyüyerek hazinede birikiyor, ancak atık yönetimi maliyeti her yıl milyarlarca dolara mal oluyor.

Enerji Bakanlığı (DOE) verilerine göre, ABD genelinde 70'den fazla nükleer santral alanında su havuzlarında veya beton-metal kaselerde (dry cask) depolanan yakılmış yakıt miktarı 90.000 metrik tonu aştı. Bu miktar her yıl yaklaşık 2.000 ton artıyor.

Mevcut yasal çerçeve (Nuclear Waste Policy Act), federal hükümetin bu atığı alıp kalıcı bir depoya taşımasını zorunlu kılsa da, depo olmadığı için atık hâlâ santrallerde kalıyor.

Bu durum, santral işleticilerinin hükümete'sözleşme ihlali' gerekçesiyle dava açmasına ve Hazine'nin bu davaları kaybederek şimdiye kadar 10 milyar doların üzerindeki tazminatı vergi gelirlerinden ödemesine neden oldu. Yıllık tazminat maliyeti artan trendde seyrederken, Kongress'un yeni bir yasal çerçeve çizememesi 연방 bütçesini sarsıyor.

Onkalo projesinin başarısının ardında, jeolojik uygunluğun yanı sıra şeffaf bir süreç ve yerel toplumla kurulan güven ilişkisi yatıyor. Posiva şirketi tarafından işletilen depo, 400-450 metre derinlikteki granit kayaç tabakasına yerleştirilen bakır kanistrelerde, atığın 100 bin yıl izole edilmesini öngörüyor.

Finlandiya'nın'kullanan öder' prensibine dayalı erken planlaması ve parlamentonun çapraz党派 desteği, projeyi siyasi döngülerden arındırdı.

ABD'de ise Biden yönetimi, Yucca Dağı alternatifi olarak'onay tabanlı seçme' (consent-based siting) stratejisini gündeme getirdi. Enerji Bakanlığı, geçici birleştirilmiş depolama alanları (CIS) için topluluklarla görüşmeler başlattı; ancak Texas ve New Mexico eyaletlerinin federal yetkiye karşı yasal mücadeleleri, bu geçici çözümün de önünü tıkadı.

Yüksek Mahkeme, 2024 kararıyla Nükleer Düzenleme Komisyonu'nun (NRC) özel şirketlere geçici depo lisansı verme yetkisini sorgulayan bir dava sürecini devam ettiriyor.

Yapay zeka veri merkezlerinin ve elektrifikasyonun getirdiği elektrik talep patlaması, ABD'de nükleer enerjiye yeniden ilgi uyandırıyor. Microsoft, Google ve Amazon gibi devler, mevcut santrallerin ömrünü uzatmak ve yeni nesil Küçük Modüler Reaktörler (SMR) yatırımları yapmak için federal teşvikleri kullanıyor.

Ancak atık sorunu çözülmeden, yeni reaktör lisanslamaları ve finansmanları'atık güvenliği' şartıyla karşı karşıya kalıyor.

Uzmanlar, Kongress'un'Nükleer Atık Fonu' kilidini açmak ve yeni bir depo arama sürecini yasal olarak bağlayıcı bir takvimle donatmak zorunda olduğunu vurguluyor. Aksi takdirde, geçici depolama maliyetleri ve hukuki tazminatlar, nükleer enerjinin'temiz geçiş' rolünü maliyetlendirme açısından sürdürülemez hale getiriyor.