Karanlıkta bir katarsis | Duygu Uzel

Şefkatin ve şiddetin aynı kandan beslendiği, sevginin bir sarılmadan ziyade parçalayan bir pençeye dönüştüğü yerdir Tahtaboş. Modern dünyanın ezberlettiği yumuşak, uzlaşmacı hatları unutturan, insanı ve dişil olanı en ham, en tavizsiz haliyle masaya yatıran sarsıcı bir okuma deneyimi sunuyor Kırlaniler.

Romanda karşımıza çıkan dişil evren, modern dünyanın parlatıp nesneleştirdiği “sarmalayan, affeden, koşulsuz sunan” edilgen anne imgesini yavaşça kendi kendiyle yüzleştiriyor. Doğanın merhametsiz yasalarıyla harmanlanmış bu evrende dişi, korurken parçalayan, var ederken yutan, can verirken aynı zamanda o canı kendi vahşi düzenine kurban eden ilkel bir güce dönüşüyor.

Okur kendisini, kolektif bilincin en derinlerine gizlenmiş yeraltı ormanında buluyor. Bu orman sadece mekânsal bir arka plan olmaktan öte zihnin, bedenin ve hafızanın birer tezahürü adeta. Karanlık ormanın bilinmezliği ile kendi sınırlarını çizmiş hapishane benzeri yapılar iç içe geçerken insanlaşmak ile hayvanlaşmak, arzu ile ceza arasındaki ince çizgi tamamen bulanıklaşıyor.

Beden, üzerine hikâyeler yazılan bir nesne olmaktan çıkıp yaralarıyla, sıvılarıyla ve kokusuyla anlatının bizzat merkezine oturuyor.

Kırlaniler’in ilk sayfalarında karşımıza çıkan atmosfer, antik Yunan mitolojisinin tragedyalarından olan Bakkhalar ile kurulan derin bir akrabalıkta somutlaşıyor. Fakat burada sözü edilen, arıtılmış veya romantize edilmiş bir doğa olmaktan çok aklın, kuralcı düzenin, korunaklı kent duvarlarının dışında kalan, insanı soyup soğana çeviren Dionysosçu bir esriklik.

İnsanın akılcı maskesini, kimliğini, toplumsal zırhlarını ateşe verip içindeki yabanıl hırsa teslim olduğu kör ve taşkın çözülüşe bıraktığı yer tam olarak burası.

Okur, Tahtaboş’un içinde yol almaya devam ediyor. Ormanın kendine ait hafızası var sanki. İnsan aklının henüz isimlendiremediği, toplumsal düzenin çok öncesinden gelen, sözcüklerden ve kurallardan bağımsız bir hafıza bu.

Burada her canlı, her iz, her karşılaşma kendi dilini taşıyor. İnsanın kendisini doğanın merkezine yerleştiren bütün kabulleri bu düzenin içinde anlamını yitiriyor. Kızıl geyik imgesi bu noktada beliriyor zihnimde. Yalnızca ormanın sakinlerinden biri olarak kalmıyor. İnsanın unuttuğu, bastırdığı, kendisinden uzaklaştırdığı eski dünyanın habercisi olarak…

Kızıl geyik imgesi, bütün bu yabanıl evrenin içinde başka bir anlam katmanı açıyor. Mitolojik anlatılarda geyik, kimi zaman kutsal ormanların koruyucusu, kimi zaman insanı bilinmeyen âlemlere götüren bir rehber, kimi zaman da doğanın dokunulmazlığını temsil eden bir varlık olarak karşımıza çıkar.

Kelt mitolojisinde Cernunnos ile ilişkilendirilen boynuzlu geyik, vahşi yaşamın, bereketin ve doğayla kurulan kadim bağın simgelerinden biridir. Yunan mitolojisinde Artemis’e adanan geyik ise insanın doğanın kendi yasaları karşısındaki çaresizliğini ve sınırlarını hatırlatır.

Türk ve Orta Asya anlatılarında kutsal geyik, kimi zaman yol gösteren, kimi zaman koruyan, kimi zaman da başka bir dünyanın habercisi olan ruhani bir varlığa dönüşür.

Jungiyen psikolojinin sembolik diliyle bakıldığında geyik, bilinçdışının derinliklerinden yükselen içgüdüsel hafızayı, sezgiyi ve insanın henüz ehlileştiremediği yanını çağrıştırır. Ormanda beliren geyik, yalnızca karşılaşılan bir hayvan değildir.

İnsanın kendi akılcı dünyasının dışında kalan, tanımlayamadığı ve bütünüyle denetleyemediği varlık alanına açılan kapı olarak da yorumlanır. Kızıl rengin kanı, yaşamı, tutkuyu ve bedensel varoluşu çağrıştırmasıyla bu imge daha da yoğunlaşır. Zarafet ile vahşet, savunmasızlıkla hayatta kalma içgüdüsü aynı bedende buluşur.

Belki de kızıl geyiğin asıl gücü, doğanın hem yaşam veren hem de yaşamı kendi döngüsüne katan yüzünü bir arada taşımasında saklıdır. Geyik av olabilir, kaçabilir, yaralanabilir fakat bütün bu kırılganlığına rağmen ait olduğu dünyanın dışına çıkmaz.

İnsan ise doğayı kendisinden ayırıp denetlemeye çalıştıkça kendi içgüdüsel köklerinden uzaklaşır. Ormanın derinliklerinde beliren bu imge, insanın unuttuğu bir şeyi hatırlatır. Doğa, insanın karşısında duran manzara ya da sahip olunacak kaynaktan öte onun da içinde bulunduğu çok daha eski bir yaşam düzenidir.

Tüm bu imgeleri alıp Kırlaniler’in kurgusunun içine yerleştirdiğimde her birinin ayrı ayrı karşılığını bulunca heyecanlanmamak elde değil.

Romanın dip akıntısında şekillenen bu anaerkil yapı, doğanın acımasız yasalarıyla ve mitolojik ritüellerin mirasıyla besleniyor. Sparagmos, yani kurbanın canlı canlı, tırnaklarla ve ellerle parçalanması, bireysel egonun, akılcı kibrin ve kendini doğadan üstün sanan kuralcı zihnin yeraltı ormanında un ufak oluşunu simgeliyor.

İnsanlaşmak ile hayvanlaşmak arasındaki ince çizgi silinirken dişil olan, koruyan kucak olmaktan çıkıp parçalayan, var ederken kurban eden ham bir güce evriliyor.

Tam da bu noktada Jung’a dönüyor okur. Düzeni, otoriteyi ve muhafazakâr sınırları temsil eden akıl, içgüdüsel alanı bastırmaya çalıştıkça kendi zıddına dönüşmekten kaçamıyor. Dionysosçu bir cinnetin ortasında kendi evladını av sanarak parçalayan Agave arketipi, şefkat ile vahşetin aynı havuzda eridiğini gösteriyor.

Ancak anlatıyı esas sarsıcı kılan şey, vahşetin kendisinden çok büyünün bozulduğu korkunç uyanış anı. İçgüdünün doğası gereği feda edilen hafıza ile ayıldıktan sonra o yıkıntının ortasında kalan annelik bilinci okuru bedenin etten, kemikten, yaradan ve kaçılamayan sızıdan ibaret olduğu en çıplak gerçeklikle baş başa bırakıyor.

Bakkahalar tragedyasında denklemin diğer ucunda kentin, duvarların ve otoritenin temsilcisi Pentheus vardır. Katı kuralları elinde tutan bu eril zihin, ormandaki dişil taşkınlığı dışarıdan denetlemeye çalışırken kendi arzusunun tuzağına düşer.

Dionysos onu yok etmeden önce trajik bir oyun kurar. Düzenin simgesi olan Pentheus, yasak alanı gözetlemek adına kadın kılığına girer. Zıddına dönüşme bu anda tecelli eder. Bastırılan ne varsa, insanı kendi kurbanına dönüştüren maskede vücut bulur.

Kırlaniler’de de sınırları kalın çizgilerle çizen irade, içerideki taşkın çağrıyı görebilmek için kendi suretini terk ederek görünmezliğe soyunur.

Düşmekten kurtulmanın sadece sana kaldığı çukurlar, desteksiz, dipsiz bir yalnızlıkla baş başa kalma hali. Yardım edecek kimsenin bulunmadığı, insanın yalnızca kendi ağırlığıyla çekildiği ıssız boşluk… Romanın karakterleri bıraktığı yer, kural tanımaz coğrafya.

Yaslanacak tek bir duvarın kalmadığı derinlikte insan, kendi yaralarıyla yüzleşmek zorunda kalır. Bedenin etten ve kemikten ibaret acımasız hakikati, kaçacak delik bırakmaksızın çarpar yüzüne. Kurgu ilerledikçe okur, dışarıdan bakan gözlemci konumunu tamamen kaybeder.

“Büyük duygular, erguvan rengi halıya basan ayaklar, trajik hatalar, idrak anları, kaderin değişen yönü, acı acı, acı ve arınma. İzleyene bir final var, peki ya kahramana? Bu değildi, böyle değildi. Aradığım duymak istediğim son nerede?

Antigone, Electra, Medea, Hekabe, Kassandra, Agave. Siz nasıl bir son hayal etmiştiniz, gerçekten istediniz mi bu sonları?”

Gamze Arslan’ın Kırlaniler romanında karşıma çıkan bir bölüm, beni Antik Yunan tragedyalarının kadın karakterlerine, onların hikâyelerine ve kendilerine biçilen sonlara götürdü. Büyük duygular, trajik hatalar, idrak anları, kaderin değişen yönü, acı ve arınma… Tragedyanın bütün unsurları birkaç cümle içinde bir araya gelirken, ardından gelen soru anlatının yönünü değiştiriyor: İzleyici için bir final vardır, peki ya kahraman için?

Aslında bu soru, yalnızca tragedyanın doğasına yönelik bir sorgulama olarak kalmıyor. Bir hikâyeyi kimin anlattığı, kimin gözünden baktığımız ve kimin acısına anlam yüklediğimiz üzerine de düşündürüyor. Antik Yunan tragedyalarında kahramanın yaşadığı felaket, izleyici açısından estetik bir bütünlüğe kavuşur.

Olaylar gelişir, çatışmalar derinleşir, hatalar yapılır ve nihayetinde perde kapanır. Aristoteles’in Poetika’da ele aldığı katarsis, yani arınma kavramı da burada anlam kazanır. İzleyici, kahramanın yaşadığı acı ve korku aracılığıyla bir arınma deneyimi yaşar.

Ancak kahramanın kendisi için aynı şeyden söz etmek mümkün müdür? İzleyicinin arındığı yerde kahraman ne yaşar? Bir başkasının acısından anlam çıkarırken o acıyı yaşayanın geride bıraktıkları nereye gider?

Antigone, Elektra, Medea, Hekabe, Kassandra ve Agave isimlerinin arka arkaya sıralanması bu sorgulamayı özellikle kadın karakterler üzerinden derinleştiriyor. Birbirinden farklı hikâyelerin kahramanları olmalarına rağmen hepsinin ortak bir yanı var.

Kendi yaşamları üzerinde söz sahibi olma mücadelesi. Kimi devletin otoritesiyle, kimi aile geçmişiyle, kimi ihanetle, kimi savaşla, kimi de kendi bilincinin sınırlarıyla karşı karşıya kalıyor. Fakat hepsinin hikâyesinde kadın bedeni, iradesi, sesi ve varoluşu bir çatışma alanına dönüşüyor.

Antigone’nin vicdanı uğruna ölümü göze alması, Elektra’nın geçmişin ve intikamın içinde sıkışıp kalması, Medea’nın uğradığı ihanet karşısında yıkıcı bir öfkeye dönüşmesi, Hekabe’nin savaşla birlikte bütün kimliğini kaybetmesi, Kassandra’nın hakikati bildiği hâlde sesini duyuramaması ve Agave’nin kendi eyleminin korkunç gerçekliğiyle yüzleşmesi… Her biri başka bir kadınlık hâlini temsil ediyor. Ancak onları yalnızca yaşadıkları felaketler üzerinden tanımlamak, belki de hikâyelerinin en önemli kısmını gözden kaçırmamıza neden oluyor, yaşayamadıkları hayatları.

Bu noktada Kırlaniler’in dünyasıyla mitolojik kadınların dünyası arasında düşünsel bir bağ kurulabileceğini düşünüyorum. Romanda karşımıza çıkan Kırlaniler, kendi içine kapalı, sınırları belirlenmiş, törenleri, inanışları ve kuralları olan bir orman düzeninde yaşıyorlar.

Erkek dünyaya karşı kendi varoluş biçimlerini oluşturmuş bu kadınların dünyası, ilk bakışta bir özgürlük alanı gibi görünebilir. Ancak her düzen kendi sınırlarını, yasaklarını ve cezalarını da beraberinde getiriyor. Böylece özgürlük düşüncesi de kendi içinde yeni bir sorgulamaya dönüşüyor.

Erkek egemen dünyanın dışında kurulan bir yaşam, gerçekten özgür bir yaşam anlamına geliyor mu? Kadınların kendi aralarında oluşturdukları düzen, onları kendilerine dayatılan başka biçimlerden kurtarabiliyor mu?

Bence romanın mitolojiyle kurduğu ilişkiyi de bu noktadan okumak gerekiyor. Antik Yunan’ın kadın kahramanlarıyla Kırlaniler arasında doğrudan bir özdeşlik kurmak yerine, iki ayrı dünyanın kadınlık, beden, iktidar ve kader meselelerinde kesiştiği alanlara bakmak daha anlamlı.

Çünkü her iki dünyada da kadınların yaşamları yalnızca kendi arzuları üzerinden şekillenmiyor. Toplumsal düzen, gelenek, aile, inanç ve iktidar, kadınların kim olduklarını ve nasıl yaşamaları gerektiğini belirleyen unsurlar hâline geliyor.

Romanın Anık ve Pamuk üzerinden kurduğu anne-kız ilişkisi de bu bakımdan ayrıca önemli. Annelik, çoğu zaman şefkat, koruma ve koşulsuz sevgiyle özdeşleştirilir. Oysa anne ile kız arasındaki ilişki her zaman bu idealize edilmiş çerçevede gelişmez.

Bazen sevgiyle şiddet, yakınlıkla yabancılık, korunma ihtiyacıyla korku aynı ilişkide bir arada bulunabilir. Bir kızın annesinde aradığı insanlığı bulamaması, yalnızca kişisel bir hayal kırıklığı olarak kalmaz; anneliğe, kadınlığa ve kuşaklar arasında aktarılan yaşama biçimlerine dair daha büyük bir soruyu beraberinde getirir.

Bir kadın kendisine öğretilen hayatı kızına aktarırken hangi noktada kendi annesinin hikâyesini sürdürür, hangi noktada onun kaderini yeniden yazar?

Bu sorular beni yeniden tragedyanın sonuna götürüyor. Antigone, Medea ya da Kassandra için başka bir son mümkün olabilir miydi? Yaşadıkları felaketlerin dışında bir hayat hayal edebilirler miydi? Belki Antigone yalnızca yaşamak, Kassandra bir kez olsun inanılmak, Elektra geçmişinden bağımsızlaşmak, Hekabe ailesiyle birlikte yaşlanmak istemişti.

Belki Medea’nın hikâyesi intikamla, Agave’nin hikâyesi ise geri dönüşü olmayan bir fark edişle tamamlanmak zorunda değildi.

Elbette bunlar mitolojik anlatıların dışında kalan ihtimaller. Ancak tam da bu nedenle önemli olduklarını düşünüyorum. Çünkü bir karakteri yalnızca başına gelenlerle tanımladığımızda, onun arzu edebileceği hayatları da anlatının dışında bırakıyoruz.

Oysa bir insanın hikâyesi yalnızca yaptığı seçimlerden ve yaşadığı felaketlerden oluşmaz. Söyleyemedikleri, vazgeçtikleri, gerçekleştiremedikleri ve hiçbir zaman yaşayamadıkları ihtimaller de o hikâyenin bir parçasıdır.

Kırlaniler’i bu açıdan düşündüğümde, romanın kadınlık ve hayvanlaşma üzerinden açtığı tartışmanın yalnızca bedensel bir dönüşümle sınırlı kalmadığını hissediyorum. İnsanın kendisine biçilen kimliğin dışına çıkma çabası, ait olduğu dünyayla kurduğu ilişki ve özgürlük arayışı, karakterlerin varoluşlarına dair daha derin bir sorgulamayı beraberinde getiriyor.

Hayvanlaşan beden, insan kalma çabası, anne ve kız arasındaki mesafe; bütün bunlar insanın doğasına, kendisine ve başkasına uyguladığı şiddete dair düşünmemizi sağlıyor.

Belki de bu nedenle alıntının sonundaki soru, romanın dünyasından çıkıp okurun kendi hayatına kadar uzanıyor: Siz nasıl bir son hayal etmiştiniz, gerçekten istediniz mi bu sonları? Bir hikâyenin sonunu bilmek, onu bütünüyle anlamak anlamına gelmiyor.

Bazen anlatılanlardan çok anlatılmayanlar, yaşananlardan çok yaşanamayanlar, söylenenlerden çok susturulanlar önem kazanıyor. İzleyici için perde kapanıyor, kahraman içinse yaşananların ağırlığı bir şekilde varlığını sürdürüyor.

Belki de asıl mesele, kadınların trajik sonlarını anlamlandırmaktan önce onlara trajedilerinin dışında bir hayat ihtimali tanıyabilmek. Çünkü her kadının hikâyesi bir felaketle tamamlanmak zorunda olmadığı gibi, her hikâyenin sonunu da başkalarının belirlemesi gerekmiyor.

Ve geriye şu düşünce kalıyor: Bazen insanın en büyük kaybı yaşadığı hayat değil, yaşayabileceği hâlde hiç yaşayamadığı hayattır.

“Her doğum bir ölüm. Kadın doğurur, bebek yaşar. Kadın ölür, anne doğar.”

Birkaç kelimeye sığdırılmış bu keskin dönüşüm, doğumun yalnızca yeni bir hayatın başlangıcı olmadığını, aynı zamanda bir kadının kendi varlığıyla kurduğu ilişkinin de köklü biçimde değiştiğini düşündürüyor.