Sözün Ardı/Önü: 140 Ömer Bozkurt’u karşılamak | Feridun Andaç

Ömer Bozkurt’un yeni kitabını okumaya yöneldiğimde ister istemez diğer kitaplarına ve çevirilerine döndüm.

Ömer Bozkurt bir Rönesans insanı. Gezgin, bir o kadar da bilgindir benim gözümde. Yazdıkları, yaptığı çeviriler ortada. Gidip gezip gördüğü yerlere dair ortaya koyduğu kitaplar da öyle.

Bu anlamda yazınsal yol/yön arkadaşımdır. Yeni kitabı nedeniyle kendisiyle yıllar önce yaptığım uzun söyleşimizi hatırladım. Bugün bunu sizinle paylaşmak istiyorum sevgili okurum.

Bir gezginin yazı ve çeviri uğraşı başlı başına merak ve bilgi işidir, rastgeleliğe yer yoktur onun bakışının uzandığı her bir şeyde. Yararlı/faydalı olana dönüktür yüzü.

Bu yeni kitabının “Önsöz”ü şu cümlelerle başlıyor:

“Yeryüzünde hayli uzak coğrafyalara, özellikle onların ıssız, insansız ya da pek seyrek nüfuslu ve öyle oldukları ölçüde doğasına dokunulmamış, hatta belki biraz hayal gücüyle, yaratılıştan görünümler esinlendirdiği bile ileri sürülebilir topraklara, uzun sayılabilecek yolculuklarım oldu. Bunların verdiği hazlar o gezilerin anlatılarını kaleme alırken yeniden yaşandı. Dönüp okuduğumda yineleniyor.”

İşte o yaşanan ve hatırlananların izlerinde bir anlatıcı olarak yazdıkları, çevirisini yaptıkları Bozkurt’un meraklı ve serüvenci yanını da bize taşıyor.

Yaptığımız bu söyleşiyi yeniden okurken bu yeni kitabına yansıyan her bir düşüncesinin izlerini sürmek beni yepyeni yolculuklara hazırladığını da söylemeliyim.

Gezi edebiyatımızı zenginleştiren, varolan seyre yeni açılımlar kazandıran bir gezgindir Ömer Bozkurt. Seçilmiş kara parçalarına yaptığı yolculukların yansılarını yazıya döken, görsel olarak da bunları kayda geçen Bozkurt, sonuçta bir gezginin nasıl bir yolculuk yaptığının da anlamını okuruyla paylaşır.

“Her Yere Uzak Topraklar” (**) kitabı onun böylesi bir seyrinin ürünü. Okuru avucunun içine alarak hiç görmediği yerlerin, doğa parçasının gerçekliğini dile getiriyor. Usta bir gözlemci, iyi bir anlatıcıyla yüz yüze olduğunuzu hemen kavrıyorsunuz. Ömer Bozkurt ile bu kitabın öncesini, yolculuklarını, yazılanların seyrini konuştuk.

Akademisyensiniz, çeviri uğraşınızın iki temel yapıtıyla (Hüzünlü Dönenceler, Claude Lévi-Strauss, Kerguelen Adalarındaki Kemer, Jean-Paul Kauffmann) tanıdık sizi. Coğrafya ve yolculuk yaşama tutkunuz. Bunun izlerini yansıtan yazılar da yazdınız. Önce bu yöneliminizin itki kaynağını konuşalım istiyorum.

“Coğrafya ve yolculuk tabii iç içe geçiyor. Coğrafya yolculuk nedenimi açıklıyor ve sevdiğim yolculuk türünü belirliyor. Burada coğrafyaya yönelişi, yolda ve yaşamda doğaya, onun bilgisine ve hazzına yönelme olarak da tanımlayabilirim.

Kaynağını, Her Yere Uzak Topraklar’ın önsözünde biraz açıklamıştım. Uzun yıllar kent dışına pek az çıktıydım. 42 yaşında geçirdiğim bir hastalık sonrasında önce yakınımdaki bir ormanda doğayla düzenli ve eylemli bir temas kurdum.

Ormanı –aslında daha sonra gördüklerime bakarak buna ormandan çok, zamanla ormana biraz benzemiş ağaçlandırma sahası demek daha doğrudur– keşfettim. Bu ormanda pek düşük maliyetle olağan yaşamdan çıkış yolu buluyordum, o yaşta çocuksu hayranlıklar içindeydim ve doğal ortamlarında görerek edindiğim flora ve fauna bilgisinden ötürü çocuklar gibi gurur duymaya başladım.

Nitekim o ormanda gördüğüm “yabanıl” varlıkları çocukların birçoğu sekiz on yaşına kadar tanımış olur – bunların en önemlisi işte olsa olsa Orta Anadolu plâtosunun küçük yılanları, yaban tavşanı, gelip geçen bir iki keklik, gökyüzünde süzülen bir kartal, bir atmaca ve bir de, bir sabah çok erken saatte, her ikimizin de durakalıp saygılı bir mesafeden göz göze geldiğimiz bir tilkiydi–. Bu benim için geç kalmış bir bireysel keşifti.

Ve galiba herhangi bir şeye geç ulaşanlarda görülebilecek bir tutku ortaya çıktı. Sonra işte, acaba sürekli doz artırma gerektiren bir bağımlılık mı oluştu ne… Kademe kademe, kuzeyde 81°, güneyde de 50° enlemleri arasında dolandım ve birçok endemik tür ve alt türü tanıdım.

Bu arada izninizle o sözünü ettiğim “ormana dönüşmüş ağaçlandırma sahasının” Ankara’nın güney sınırını oluşturan ve Eymir gölünü de kapsayan ODTÜ Ormanı olduğunu belirteyim. Ve o arada bu güzelliğin yaratıcılarından en önde geleni Rektör Kemal Kurdaş’ın adını da saygıyla ve şükran duygusuyla anmalıyım.

Soluk alma ‘hobi’si olmadığı kesin. Peki, sizi o çevirileri yapmaya yönelten duygu/düşünce neydi?

“Boş zaman geçirme çabası olmadığı konusunda haklısınız. O kadar ki, son yıllarda mesleğimin, yani öğretim üyeliğinin, beni asıl yapmak istediğim şeyden, demek ki doğada yolculuktan ve yolculuğu, gördüğüm flora ve faunayı anlatmaktan ya da yolculuk edebiyatıyla yeterince ilgilenmekten alıkoyduğuna inanıyorum. Bu nedenle de emekliliği hep düşünüp duruyorum.

O iki çeviri bana gerçekten büyük hazlar vermiştir. İşin başında o iki kitabın olağanüstü, sıra dışı nitelikleri etkili olmuştur. Lévi-Strauss’un eseri, sosyoloji öğrenimimin başında, ilk okuduğum kitaplardan biriydi. Kitaba hayrandım, hem içeriğine hem biçemine.

Çevirisine ilk giriştiğimde asistandım; ama çeviriyi sonuçlandırmak ancak profesör olduktan sonra mümkün oldu. O kitabı ilk okuduğumda ilgimi çeken, Mato Grosso plâtosunda ve Amazon Ülkesinde dolanan yerli boylarının toplumsal yapıları, yaşamları, insan topluluklarının uzun erimli evrensel değişimi ve o yapıtın sosyal bilimler alanındaki önemli katkılarıydı.

Ama çeviriyi yeniden ele alıp bitirdiğimde artık bende hayranlık uyandıran o yapıttaki benzersiz doğa anlatımlarıydı. Gerçekten Lévi-Strauss dönencelerin iki yarım küresini, Hint Alt Kıtası ile Amazon Bölgesi ve Mato Grosso’yu ve bir de Atlantik’in ortasındaki Durgun Deniz’i öyle bir anlatır ki, oraları görmek için can atar hale gelirsiniz.

Kauffmann’ın kitabını ise, on yıl kadar önce bir rastlantı sonucu okudum, gene aynı tür bir hayranlık. Ama bu kez ilgi alanım biraz değişmişti. İnsanlardan doğaya, toplumbilimden coğrafyaya doğru hayli yol almıştım. O da tam zamanında geldi.

Demek ki ilkin o kitaplara duyduğum hayranlıktır beni bu çabaya yönelten; öz olarak, bana göre, o sıradaki ilgilerime göre içkin değerleridir.

Ama bu hayranlık sadece kısmi bir açıklamadır. Onun yanı sıra çeviri sırasında, bu iki yazarın nesirlerini, Türkçe, yeniden yazmanın bana çok büyük bir haz verdiğini de eklemeliyim. Çünkü bu iki yazar da gerçek yazı ustalarıdır.

Düzyazılarının özgün dillerinde insana verdikleri keyfi, sevinci, Türkçe’de de duymak isterim. Bu Türkçe’de de ne güzel anlatılır derim. Ayrıca onları çevirmek okumaktan da daha çok haz verir, çünkü çevirirken, bazılarına salt okumayla ulaşamayacağınız incelikleri yakalarsınız.

Böylece çeviri bir iş olmaktan çıkar, bir haz kaynağı olur. Tabii yazarına göre. Nitekim, bana önerilen birkaç çeviriyi duraksamadan geri gönderdiğim oldu. Başka bir deyişle benim için çeviri hayli bencil bir eylem sayılabilir.

Nurullah Ataç da, yanılmıyorsam eğer Günce’sinde, çeviri konusunda buna benzer bir şey yazmıştır; “iki ayrı dilde aynı hazzı duymaktan” söz eder.

Gezginliğinizin bir ucu sizi doğaya, yabanıl doğaya ilginizin önünü açar. O açılım sürecinden söz eder misiniz?

Aslında belki de aksini düşünmek daha doğru, yani doğaya ilgi beni yolculuklara yöneltmiştir. Şöyle açıklamak mümkün: yaşamımın bir döneminde doğayı kendimce keşfedişten önce de, yurt içinde birçok yöreyi tanımış, birçok yabancı ülkeye, kente gitmiştim.

Ama onlar hepsi belli bir coğrafyayı, bir doğayı tanıma dışında amaçlarla gerçekleşmişti. Şimdi de bunları sürdürüyorum. Hattâ bazılarından dönüşte, kısa yazılar yazdığım da oluyor. Geçen hafta bir kongre dolayısıyla Seul’deydim.

İşte kent merkezindeki otelden metroyla 40 dakika mesafedeki kongre merkezi arasında beş gün gidip geldim; bir iki tarihi saray, iki müze gördüm. Ama bunu “Yolculuk” saymıyorum. Çünkü kenti çevreleyen kırsal alanı, doğayı sadece hava alanından gelirken ve oraya dönerken gördüm.

Sarı Deniz kıyılarında deniz çekilmiş, geniş kumsallar açığa çıkmıştı, denizin o an için örtemediği kumsalda yer yer mor lekeler görünüyordu; bir yosun türü müydü, bir alg miydi, yoksa bir kabuklular kolonisi miydi göremedim, öğrenemedim… Incheon havaalanının yolu neredeyse yağmur ormanları yoğunluğunda bir bitki örtüsüyle kaplı yerlerden geçiyordu; ama ben onları ancak taksinin penceresinden seyredebildim. Ve çok canım sıkıldı.

Bizatihi doğa için yolculuk, önce bir seçim gerektiriyor. Ben uzak adaları ve soğuk iklimleri seviyorum. Bu seçim zorunlu olarak sizi giderek daha uzaksıl ve daha yabanıl yörelere götürüyor. Yolculuk güçleşiyor, maliyet yükseliyor; ama o arada oralara gitmiş, oraları görmüş olanların sayısı da azalıyor.

Sanıyorum ki bu bir tür kendi sınırlarını, kendi coğrafyasını genişletme çabası olarak da yorumlanabilir.

Yabanıl doğaya yürüyüşünüz, düşüncede ve duyguda oraları adımlamanızın ilk ürünü elimizde: Her Yere Uzak Topraklar (TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 2004, 182 s). Bu kitabın oluşma sürecinden kısaca söz eder misiniz?

Evet bu kitap, bu konuda yayınladığım ilk kitap; ama anlattıklarım, uzaksıl ve iyice yabanıl doğayla ilk temasım, ona ilk hayranlığım, en etkilendiğim, en önemsediğim temas değil. Aksine en son gerçekleşenlerden biri. Umarım öncekiler de kitaplaşır; özellikle bunlardan birini, Svalbard takımadalarının çevresinde 1995 ve 96 yıllarında gerçekleştirdiğim iki circumnavigation’u hâlâ yazmaya çalışıyorum Henüz bitmedi.

Toplamı 30 gün kadar süren bu iki yolculuğun sadece bir günlük bölümünü Gezi dergisinin Mart 1998 sayısında “Buz Okyanusu Kıyılarında Morslar” başlığıyla yayınlamıştım. Bitirebilmek için belki de emekli olmam gerekiyor.

Uzak Topraklar’ın oluşumuna gelince doğrusu çok zor bir çalışma olmadı, daha yolculuk sırasında aldığım ayrıntılı notlarla yazmaya başlamış sayarım kendimi. Kaldı ki o an gördüklerinizi ve duyduklarınızı, birkaç saat, kimi zaman birkaç dakika içinde yazmazsanız, unutur gidersiniz.

Bir de yola çıkmazdan önceki okumalarımı katın, dönüşte bunu yazmak neredeyse bir okul ödevi gibiydi. Çok da uzun sürmedi. On sekiz ayda yazdım. Ama basılması için üç yıl kadar kapı kapı dolaşmam ve sonra da bir yıl beklemem gerekti. Çok zor oldu…

Bütün bu izlenim/gözlemlerinizi yazarak yeni bir yolculuğa çıkıyorsunuz. Okurunuzu da bu tanıklığınıza ortak ediyorsunuz. Bilinmedik yabanıl doğanın dilini ustalıkla anlatırken, çektiğiniz fotoğraflarla da bu yolculuğu belgeliyorsunuz adeta.

Kitabınızı kurmanızda size yön veren ne oldu; çektiğiniz fotoğraflar mı, aldığınız notlar mı, yoksa gidilen yerin doğal görünümü mü?

Evet bu çok önemli, gerçekten yazarken yeniden yolculuğa çıkıyorum. Ve yazmanın keyfi de burada zaten: gene çok düşük bir maliyetle tarifsiz keyifler duyuluyor, eski keyifler yeniden duyumsanıyor. Sadece yolculukların anlatımı mıdır böyle yeniden hazlar veren… Eski aşkların anımsanması da yeni sevinçler vermez mi?

Kitabın kurgusu aslında çok basit. Yolculuğu nerdeyse kronolojik olarak anlatıyorum; bir tür seyir defteri bu. Ama bu kaptan ya da nöbetçi zabit seyir defterini işlerken kendini hayli özgür sayıyor ve o andaki konumunu, rüzgâr hızını, basınç ölçülerini, dalga türünü, bulutların durumunu, görüş mesafesini yazdıktan başka, çağrışımları da, duyguları da, heyecanları da deftere işliyor; kimi zaman gerilere gidiyor, kimi zaman da daha sonra olacakları kaydediyor.

Bir belgeleme çabası içinde olduğum doğru. Daha önce de değinmiştim. Bir coğrafyanın, bir doğa parçasının anlatımıdır söz konusu olan, gerçek ve somut. Düş ürünü olayların ya da sanrıların ve yanılsamaların anlatımı değildir.

Okuyucunun anlağında bunun cisimlenmesi ve doğru cisimlenmesi gerek. İşte fotoğrafların önemi burada okuyucu açısından. Ama yazar açısından soruyorsanız, bir çok ayrıntıyı anımsamama yardımcı oldukları kesindir. Ayrıca belleğiniz sizi duraksattığında çok yararlıdır.

Ancak fotoğrafın yanı sıra ayrıntılı haritaların ve kendi çizdiğim krokilerin de yazıya yön verdikleri kesin. Bir de işte, yolculuk sırasında bazı kişilerle bir etkileşim içinde oluyorsunuz. Birlikte yürüdüğünüz yol arkadaşları, kılavuz, gemiciler… Bunlarla yapılan konuşmalar da kurguda rol alıyor ister istemez.

Bir gezgin için olmasa olmaz diye bir ‘kural’ var mıdır?

Gezginin tanımı nedir bilemem; ama benim sevdiğim ve anlatmayı denediğim türde yolculuklara çıkmak için olmazsa olmazların birincisi herhalde doğa sarhoşluğuna bağımlılıktır sanıyorum. Biraz serüven –en azından usulca, biraz evcileştirilmiş de olsa bir serüven- arayışı da mutlaka gerekli sayılabilir.

Rahatlıktan vazgeçebilme yeteneği de gereklidir. Eğer kendi dilinizin konuşulmadığı yörelerde yolculuk ediyorsanız, sağlam yabancı dil bilgisi olmadan ne hazırlık mümkündür ne de görüp yaşadıklarınızı anlayabilmek.

Gezmek görmek adına yapılan yolculukların yazı girişimiyle desteklenmesinin kalıcı bir örneğini sunuyorsunuz. Dünyanın en alt ucuna, Kerguelen Adaları’na yolculukta sizi kendine çeken ne oldu en çok?

“Çalışmamı kalıcılıkla nitelemeniz beni mutlu ediyor. Umarım bu yargınız ya da öngörünüz uzun erimde doğru çıkar. Başka ne diyebilirim?

Beni orada neyin çektiğine gelince; Kerguelen Adalarında doğa, güzelliklerle dolu, büyüleyici, güleryüzlü, baştan çıkarıcı, sıcacık, çekici, yemyeşil, cennetsi, ışıl ışıl güneşli, çarşaf gibi masmavi denizli değildir. Hani şu mayo tanıtımları için fotoğraf çekmeye gidilen adalara hiç benzemiyor oraları.

Nitekim Kaptan Cook, üçüncü ve son yolculuğunda, 1776 yılında, o topraklara varıp da, Büyük Kara’nın kuzeybatısına ayak bastığında Türkçe’ye belki de “Harap Adalar” ya da “Elem Adaları” ya da ne bileyim “Hüzün Adaları” biçiminde çevrilebilecek bir ad vermiştir: Desolation Islands.

Ama işte o doğanın, ilk bakışta soğuk, rüzgârlı, sevimsiz, acımasız, zor, verimsiz, ağaçsız, zayıf bitki örtülü, taşsı görünümü, bütün o olumsuz özellikleriyle gene de etkiliyor insanı, hem de derinden. Nedeni ne olabilir?

Uçsal bir uzaklık, benzersiz bir yalıtılmışlık mı? Belki. Bunun sonucu göreli bir el değmemişlik mi? Olabilir.