Kamu Yönetiminde Yetki Sorunu

Kamu yönetiminde kurumların işlevlerinin birbirinin içine girmesi, amaç, sınır ve işlev yönünden dağınık biçimde olması hizmetlerin gereğince yerine gelmesini önler. Bariz biçimde yetki çatışması çıkarır. Bu sakıncaları önlemek, hizmete hız kazandırmak ve verimliliği sağlamak amacıyla işlevi aynı veya benzer olan hizmetlerin aynı kamu otoritesi tarafından yönetilmesi doğrudur.

Buna karşılık ilgili ilgisiz birçok alanın, aynı otoriteye bırakılmasının da birçok sakıncaları vardır. Kamu otoritesinden bazılarının çok geniş alanlarda yetkili olması; izin verme süreçlerini çok uzattığı gibi denetim işlevinin gereğince yerine getirilmesini olanaksız kılmaktadır.

Günümüzün siyasi yapısı nedeniyle de bakanlıkların etkili biçimde görev yapamadığı bilinmektedir. Bununla birlikte Bakanlıklar arasında, bakanlıklar ile yerel yönetimler arasında görev, yetki ve sorumluluk çatışması sorunlar üretmektedir.

Vatandaş açısından, yetkiliyi ve sorumluyu bulamama, ulaşamama gibi çözümü engelleyen bir ortamda yaşamaktayız. Hatta tam bir duyarsızlık içinde boğuluyoruz. Son yıllarda birçok görev ve yetki alanının internet dünyasına aktarılmış olması nedeniyle insanların sorunlarını iletecek yetkili bulamadığı da ortadadır.

Sorunu çözebilecek yetkiliye ulaşabilme sorununu da yaşamaktayız. Diğer taraftan görevler ve yetkiler, bir kamu otoritesinde birleştirildiğinde denetim yapacak çalışan sayısının, denetim görevini layıkıyla yerine getirmeye yetemeyeceği de açıktır. *** 1988 öncesinde gıda dâhil tüm tüketim ürünlerinin piyasa denetimi Ticaret Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığında iken 1705 sayılı Kanunda değişiklik yapılarak bu tarihten sonra tüketicilere yönelik “gıda”nın denetimi Tarım Bakanlığına bırakılmıştır.

Yönetim biliminin ilkelerine aykırı olarak tarım ile ilgili bakanlık gıdanın hem üretimini, hem de tüketimini denetlemeye başlamıştır. 09.12.1999 tarihli IMF'ye verilen niyet mektubunda tarım politikaları bölümünün 40. başlığında tarım alanındaki karar verme mekanizmasının birçok Bakanlık ve kamu kurumu arasında dağılmasından ötürü husule gelen parçalı yapı nedeniyle tutarlı olamadığı yazılıdır.

Niyet mektubunda yer alan bu ibaredeki meramı, tarım satış kooperatifleri ve birlikleri ile ilgili karar alma sürecinin Ticaret Bakanlığı yerine Tarım Bakanlığı tarafından yapılmasının taahhüt edildiği biçimde anlamalıyız. Farklı zamanlarda gerçekleşse bile 1988 yılında yapılan yanlışlığın tarım satış kooperatifleri üzerinde ve destekleme alımı politikası konusunda da sürdüğünün açık bir ifadesidir.

Görev yetki ve sorumluluk makamındaki parçalı yapıyı ortadan kaldırmayı amaçladığı ifade edilirken üreticinin lehine çalışan Bakanlar Kurulu Kararnamesiyle belirlenen destekleme alımı politikasına son verilmiştir. Niyet mektubundaki bu açıklamaların, fındık üreticisinin aleyhine geliştiğini 26 yıllık deneyim göstermiştir.

Üretimin, tüketimin ve pazarlamanın aynı kamu otoritesi tarafından yönetilmesi düşüncesine katılmadığımızı bir kez daha ifade edelim. Şimdi, bu yanlışlığa ilişkin somut örnekler üzerinden konuyu açıklamaya çalışalım: Aynı biçimde tek bir bakanlığın ilgili kuruluşu olması gereken kooperatiflerin üç bakanlığın görev alanına bölündüğü bilinmektedir.

Bir taraftan parçalı yapıyı ortadan kaldıracağız derken bir başka alanda parçalı yapıların sayısı artırılmıştır. Bu ilkesiz durumu saptayarak tarihe not bırakalım. Ayrılması gerekenler birleştirilirken birleştirilmesi gerekenler ayrılmıştır.

Bu çelişkinin nedeni Bakanlıkların görev ve yetki alanları işlevlerine göre düzenlenmemiş olmasıdır. Aynı sorun yalnızca Bakanlıklar düzeyinde olduğunu sanmayın! Yerel yönetimlerin gıdaların üretimine izin verme yetkisi ve görevi olmadığı gibi tüketimi aşamasında da denetim yetkisinin çok sınırlı olduğu bilinmektedir.

Ürünlerin fiyatlarının belirlenmesi hususunda belediyelerin ve bakanlıkların yetki ve görevi bulunmamaktadır. Bu alandaki yetkinin esnaf ve sanatkârlar odaları ve birliği ile ticaret ve sanayi odaları, ticaret odalarına ait olduğunu da anımsatmak isterim.

Bu yetki yalnızca mal alanında değildir, aynı zamanda hizmetler alanında da geçerlidir. Bu konuda önemli bir sorunu Giresun ili yaşamaktadır. Esnaf ve sanatkârların fiyat tarifeleri ilgili odalar tarafından hazırlanıp Odalar Birliğinin onayından; tacirlerin fiyat tarifeleri komite kararından sonra ticaret odasının onayından sonra yürürlüğe girmesi zorunluluğu varken belediye meclisleri, dolmuş hizmetleri başta olmak üzere yetkisiz biçimde tarifeleri onaylamaktadır.

Kanunun emredici hükmüne karşın ilgili odalardan, belediyelerden, il sanayi ve ticaret müdürlüğünden ile valilikten, yanlış uygulamayı düzeltmeye yönelik hiçbir çaba, girişim ve eylem göremiyoruz. Her bir fiyat artışında bu duyarsızlığı yaşıyoruz. *** Eskilerin deyişiyle söyleyelim, “Kafa Kâğıdı”nın varlığı insanı birey yapmaya yetmez.

İlk önce birey olmanın gereğini yapmalıyız. Yetmez, iyi bir birey, iyi bir vatandaş da olmalıdır. Vatandaş olmanın gereği de hakları, ödevleri ve sorumlulukları bilmekten geçer. Bunlar da yetmez, nasıl yönetildiğimizi bilmemiz ve anlamamız gerekir.

Meclisin, vatandaşları nasıl temsil ettiğini algılamalıyız. Belediye meclisinin, yetkisiz olarak hakkımızda bir karar aldığında itiraz etme yollarını bilmeli ve gereğini yapmalıyız. Ya da yetkisi olsa bile belediye meclisinin geleceğimizi karartmasına, bırakın geleceğimizi çocuklarımızın geleceğini karartan kararlarına itiraz etmeliyiz.

Büyük Atatürk'ün “Vatandaş İçin Medeni Bilgiler” kitabını, hepimiz başucu kitabı yapmadan, bu sorunlardan kurtulmamız olanaklı değildir. Medeni Bilgiler kitabının her bir cümlesini, satırını, sözcüğünü anlamadan birey olmamız da, vatandaş olmamız da mümkün değildir.

Son söz, dağınık ve örgütsüz tüketici, yenilmeye mahkûmdur. Bu vesileyle Büyük Atatürk'ü ölüm yıldönümünde sevgiyle, saygıyla ve minnetle anıyorum.