Röntgen, MR, Tomografi ve Diğer Görüntüleme Yöntemleri: Hangi Tetkik Ne İçin Kullanılır?

Röntgen, MR, bilgisayarlı tomografi, ultrason ve diğer görüntüleme yöntemleri hastalıkların teşhisinde farklı amaçlarla kullanılıyor. Kemik kırıklarında çoğunlukla röntgen, beyin ve yumuşak dokuların ayrıntılı incelenmesinde MR, birçok acil durumda bilgisayarlı tomografi, karın organları ve gebelik takibinde ise ultrason öne çıkıyor.

Ancak hangi tetkikin uygun olduğu, araştırılan hastalığa ve hastanın durumuna göre değişiyor.

8 Kasım Dünya Radyoloji Günü dolayısıyla modern tıpta kullanılan 13 görüntüleme ve inceleme yöntemini, hangi durumlarda tercih edildiklerini ve radyasyon açısından aralarındaki farkları derledik.

RÖNTGEN NEDİR, HANGİ HASTALIKLARDA KULLANILIR?

Röntgen, X-ışınları kullanarak vücudun iç yapılarının görüntülenmesini sağlayan temel radyolojik yöntemlerden biridir.

Özellikle kemik kırıkları, çıkıklar, bazı eklem sorunları ve akciğer hastalıklarının ilk değerlendirmesinde kullanılır. Diş ve çene hastalıklarının incelenmesinde de farklı röntgen tekniklerinden yararlanılır.

Çekim genellikle kısa sürer. İyonlaştırıcı radyasyon içerir ancak radyasyon miktarı incelenen bölgeye ve kullanılan tekniğe göre değişir.

BİLGİSAYARLI TOMOGRAFİ (BT) NE İŞE YARAR?

Bilgisayarlı tomografi, X-ışınları yardımıyla vücudun kesitsel görüntülerini oluşturur. Organların, kemiklerin, damarların ve diğer anatomik yapıların ayrıntılı incelenmesini sağlar.

Özellikle kafa travmaları, beyin kanaması şüphesi, iç organ yaralanmaları, böbrek taşları, bazı akciğer hastalıkları ve karın içi acil durumların değerlendirilmesinde kullanılır.

Akciğer damarlarında pıhtı şüphesinde, uygun hastalarda kontrastlı BT anjiyografi tercih edilebilir.

Tomografinin önemli avantajlarından biri hızlı görüntü sağlamasıdır. Ancak iyonlaştırıcı radyasyon içerdiğinden gerekliliği ve çekim protokolü hastanın durumuna göre değerlendirilir.

MR NEDİR, HANGİ HASTALIKLARI GÖSTERİR?

Manyetik rezonans görüntüleme (MR), güçlü manyetik alan ve radyo dalgaları kullanarak vücudun ayrıntılı görüntülerini oluşturur.

MR çekiminde iyonlaştırıcı radyasyon kullanılmaz.

Beyin, omurilik, omurga, kaslar, bağlar, eklemler ve diğer yumuşak dokuların incelenmesinde önemli avantajlar sağlar.

Beyin tümörleri, multipl skleroz, bazı inme türleri, bel ve boyun fıtıkları, menisküs ve bağ yaralanmaları ile bazı karaciğer ve pelvis hastalıklarının değerlendirilmesinde kullanılabilir.

Ancak MR her zaman tomografiden daha iyi değildir. Örneğin akut beyin kanaması şüphesinde ilk inceleme sıklıkla kontrastsız BT olurken, bazı erken iskemik inme bulgularını MR daha duyarlı gösterebilir.

Kalp pili, metalik implant veya vücutta metalik yabancı cisim bulunan kişilerin MR öncesinde sağlık ekibini bilgilendirmesi gerekir. Bazı implantlar belirli koşullarda MR ile uyumludur.

ULTRASON HANGİ ORGANLARI GÖSTERİR?

Ultrasonografi (USG), yüksek frekanslı ses dalgalarıyla görüntü oluşturur. İyonlaştırıcı radyasyon içermez.

Karaciğer, safra kesesi, böbrekler, tiroid bezi, rahim, yumurtalıklar ve meme dokusunun değerlendirilmesinde kullanılır. Gebelik takibinin de temel görüntüleme yöntemlerinden biridir.

Safra kesesi taşları, bazı kistler, organ büyümeleri ve karın içi sıvı birikimleri ultrasonla araştırılabilir.

Ultrasonun avantajı gerçek zamanlı görüntü sağlamasıdır. Ancak bağırsak gazı, kemik dokusu ve bazı anatomik koşullar görüntü kalitesini sınırlayabilir.

DOPPLER ULTRASON NEYİ GÖSTERİR?

Doppler ultrason, ses dalgaları yardımıyla damarlardaki kan akımını değerlendirir.

Bacak toplardamarlarında pıhtı şüphesi, şah damarı darlıkları, varis, toplardamar yetmezliği ve bazı atardamar hastalıklarında kullanılır.

Gebelikte belirli damarların kan akımını değerlendirmek için de Doppler incelemesinden yararlanılabilir.

İyonlaştırıcı radyasyon içermez.

MAMOGRAFİ NEDEN ÇEKİLİR?

Mamografi, meme dokusunu düşük doz X-ışınlarıyla görüntüleyen özel bir incelemedir.

Meme kanseri taramasında ve bazı meme bulgularının değerlendirilmesinde kullanılır. Henüz elle hissedilemeyen bazı küçük kitleleri ve mikrokalsifikasyonları gösterebilir.

Meme ultrasonu ve meme MR'ı, belirli hastalarda mamografiyi tamamlayabilir.

Tarama yaşı ve sıklığı kişinin risk durumuna ve geçerli tarama programına göre belirlenir.

Mamografi iyonlaştırıcı radyasyon içerir.

PET/BT NEDİR, KANSERİ GÖSTERİR Mİ?

PET/BT, pozitron emisyon tomografisi ile bilgisayarlı tomografinin birlikte kullanıldığı bir görüntüleme yöntemidir.

Özellikle bazı kanserlerin evrelenmesi, tedaviye yanıtın değerlendirilmesi ve hastalığın tekrarlama şüphesinin araştırılmasında kullanılır.

Ancak PET/BT'de artmış tutulum görülmesi tek başına kanser tanısı koydurmaz. Enfeksiyonlar ve iltihabi hastalıklar da benzer bulgular oluşturabilir.

Her kanser türü PET/BT ile aynı duyarlılıkta görüntülenmez. Yöntem radyoaktif işaretleyici kullanır; BT bölümünün tekniğine göre ek radyasyon maruziyeti de oluşur.

SİNTİGRAFİ HANGİ HASTALIKLARDA KULLANILIR?

Sintigrafi, nükleer tıp alanında kullanılan ve organların belirli işlevlerini değerlendiren bir görüntüleme yöntemidir.

Hastaya verilen radyoaktif işaretleyicinin vücuttaki dağılımı özel kameralarla görüntülenir.

Tiroid hastalıkları, kemik hastalıkları, böbrek fonksiyonları ve kalp kasının kanlanması gibi alanlarda kullanılabilir.

Bazı akciğer damar hastalıklarının değerlendirilmesinde de sintigrafiden yararlanılır.

İyonlaştırıcı radyasyon içerir.

ANJİYOGRAFİ NEDİR, SADECE KALP İÇİN Mİ YAPILIR?

Anjiyografi, damarların görüntülenmesine yönelik yöntemlerin genel adıdır.

Klasik kateter anjiyografisinde damar içine ilerletilen ince bir kateter ve kontrast madde yardımıyla X-ışınları altında görüntü alınır.

Kalp damarları, beyin damarları, bacak damarları ve diğer damar bölgelerindeki darlıklar, tıkanıklıklar ve anevrizmalar değerlendirilebilir.

Bazı hastalarda aynı işlem sırasında balon, stent veya başka damar içi tedaviler uygulanabilir.

BT anjiyografi ve MR anjiyografi ise farklı tekniklerdir. MR anjiyografi iyonlaştırıcı radyasyon kullanmazken BT anjiyografi kullanır.

EKOKARDİYOGRAFİ (EKO) NEYİ GÖSTERİR?

Ekokardiyografi, ultrason dalgaları kullanılarak kalbin görüntülenmesini sağlar.

Kalp kapaklarının yapısı ve işlevi, kalp kasının kasılma gücü, kalp boşlukları ve kalp çevresinde sıvı bulunup bulunmadığı değerlendirilebilir.

Kalp yetmezliği, kapak hastalıkları ve bazı doğuştan kalp hastalıklarının incelenmesinde kullanılır.

EKO iyonlaştırıcı radyasyon içermez.

KEMİK YOĞUNLUĞU ÖLÇÜMÜ (DEXA) NEDİR?

DEXA, düşük doz X-ışınlarıyla kemik mineral yoğunluğunu ölçen bir yöntemdir.

Özellikle osteoporozun değerlendirilmesinde ve kırık riskinin belirlenmesine yardımcı olmak amacıyla kullanılır.

Menopoz sonrası kadınlar, ileri yaştaki kişiler ve belirli risk faktörleri bulunan hastalarda hekim önerisiyle uygulanabilir.

Radyasyon dozu genellikle oldukça düşüktür.

FLOROSKOPİ NEDİR?

Floroskopi, X-ışınlarıyla vücudun iç yapılarının hareketli görüntülerini sağlar.

Yutma bozukluklarının incelenmesi, bazı sindirim sistemi değerlendirmeleri, ortopedik girişimler ve kateter uygulamalarında kullanılabilir.

Girişimsel radyoloji işlemlerinde de önemli bir yere sahiptir.

İyonlaştırıcı radyasyon içerir. Maruziyet miktarı işlemin türüne ve süresine göre değişir.

ENDOSKOPİ VE KOLONOSKOPİ GÖRÜNTÜLEME YÖNTEMİ MİDİR?

Endoskopi ve kolonoskopi, radyolojik yöntemlerden farklı olarak kamera yardımıyla vücudun iç yüzeylerini doğrudan görüntüler.

Gastroskopi ile yemek borusu, mide ve onikiparmak bağırsağı incelenebilir. Kolonoskopi ise kalın bağırsak ve rektum hastalıklarının değerlendirilmesinde kullanılır.

Bu işlemler sırasında biyopsi alınabilir ve bazı polipler çıkarılabilir.

Standart endoskopi ve kolonoskopi iyonlaştırıcı radyasyon içermez. Ancak ERCP gibi bazı özel endoskopik işlemlerde floroskopi de kullanılabilir.

HANGİ TETKİKLER RADYASYON İÇERİYOR?

İyonlaştırıcı radyasyon içeren başlıca yöntemler röntgen, bilgisayarlı tomografi, mamografi, PET/BT, sintigrafi, DEXA, floroskopi ve klasik kateter anjiyografisidir.

MR, ultrason, Doppler ultrason ve ekokardiyografi ise iyonlaştırıcı radyasyon içermez.

Buradaki önemli ayrım, bir yöntemin radyasyon içermesinin tek başına gereksiz veya tehlikeli olduğu anlamına gelmemesidir. Uygun tıbbi gerekçeyle yapılan görüntüleme, ciddi bir hastalığın zamanında teşhis edilmesini sağlayabilir.

MR MI, TOMOGRAFİ Mİ DAHA İYİ?

En iyi görüntüleme yöntemi, araştırılan hastalığa göre değişir.

Kemik kırıklarında çoğunlukla röntgen, akut beyin kanaması şüphesinde genellikle BT, menisküs ve bağ yaralanmalarında MR, safra kesesi taşlarında ultrason, kalp kapak hastalıklarında EKO tercih edilebilir.

Kanserin değerlendirilmesinde ise hastalığın türüne ve klinik soruya göre BT, MR veya PET/BT kullanılabilir.

Daha pahalı veya daha ayrıntılı bir tetkik, her durumda daha doğru seçenek değildir.

KONTRASTLI ÇEKİM NE DEMEK?

Bazı görüntüleme işlemlerinde organların, damarların ve dokuların daha iyi değerlendirilmesi için kontrast madde kullanılır.

BT'de sıklıkla iyot içeren, MR'da ise belirli durumlarda gadolinyum içeren kontrast maddeler tercih edilir.

Kontrast madde her çekimde gerekli değildir. Daha önce kontrast maddeye karşı reaksiyon yaşayanların ve böbrek hastalığı bulunan kişilerin çekim öncesinde sağlık ekibini bilgilendirmesi önemlidir.

Gebelik şüphesi de uygun tetkik ve kontrast madde seçimi açısından önceden bildirilmelidir.

GEREKSİZ GÖRÜNTÜLEME NEDEN ÖNLENMELİ?

Görüntüleme yöntemleri tanı ve tedavi planlamasında önemli yararlar sağlar. Ancak her tetkikin belirli bir klinik soruya yanıt vermesi gerekir.

Özellikle iyonlaştırıcı radyasyon içeren işlemlerde gereksiz tekrarların önlenmesi ve önceki tetkiklerin değerlendirilmesi önemlidir.

Çocuklarda ve gebelerde yöntem seçimi daha dikkatli yapılır. Uygun durumlarda radyasyon içermeyen alternatifler düşünülebilir.

Bununla birlikte gerekli bir görüntülemenin yalnızca radyasyon kaygısıyla geciktirilmesi de tanıda önemli sorunlara yol açabilir.

8 KASIM DÜNYA RADYOLOJİ GÜNÜ

Wilhelm Conrad Röntgen'in 8 Kasım 1895'te X-ışınlarını keşfetmesi, tıp tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu.

Bu keşifle başlayan süreçte röntgen, bilgisayarlı tomografi, MR, ultrason ve girişimsel görüntüleme teknolojileri modern sağlık hizmetlerinin temel araçları arasına girdi.

Dünya Radyoloji Günü, bu teknolojilerin yanı sıra radyoloji hekimlerinin, radyoloji teknikerlerinin ve görüntüleme alanında çalışan sağlık profesyonellerinin tanı ve tedavi süreçlerindeki katkılarını da hatırlatıyor.

TIBBİ UYARI

Bu rehber, görüntüleme yöntemlerini karşılaştırmak amacıyla hazırlanmıştır. Hangi tetkikin gerekli olduğu muayene bulgularına ve klinik duruma göre belirlenir. Gebelik, böbrek hastalığı, kontrast madde reaksiyonu öyküsü veya metalik implant varlığı çekim öncesinde sağlık ekibine bildirilmelidir. Hekimin gerekli gördüğü inceleme yalnızca radyasyon endişesi nedeniyle ertelenmemelidir.

KAYNAKLAR

1. American College of Radiology ve Radiological Society of North America. RadiologyInfo.org, Imaging Procedures ve Patient Safety.

2. U.S. Food and Drug Administration (FDA). Medical Imaging, Computed Tomography, Magnetic Resonance Imaging ve Ultrasound Imaging.

3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Radiation and Your Health, Medical Imaging.