Keban Barajı: Fırat'ın Sularında Kaybolan Kadim Tarihin Hikayesi

1960'lı yılların Türkiye'sinde Elazığ, büyük bir kalkınma hamlesiyle yeni kamu yatırımlarına ve sanayi girişimlerine ev sahipliği yapmaya başlamıştı. Şehrin çehresini değiştiren bu süreçte, Fırat Nehri'nin kontrol altına alınarak enerji üretilmesi amacıyla 12 Haziran 1966 tarihinde Keban Barajı'nın temel atma çalışmaları başlatıldı.

Bu devasa mühendislik projesi, bölgenin modernleşme arzusu ile binlerce yıllık tarihi dokunun karşı karşıya geldiği bir dönüm noktası oldu. Barajın inşasıyla birlikte, Hititlerden Urartulara, Roma'dan Bizans'a kadar pek çok medeniyetin izlerini taşıyan geniş bir coğrafya, sular altında kalma tehlikesiyle yüzleşti.

Tarımın ilk başladığı topraklar ve insanlık tarihinin kadim yerleşim merkezleri, baraj gölüne dönüşecek olan vadi içerisinde adeta bir 'mavi kefen' ile örtülmeye mahkûm edildi. Bu durum, bölgedeki kültürel mirasın yok olmaması için yürütülen hummalı bir kurtarma çabasını zorunlu kıldı.

Bölgedeki tarihi yapılar arasında, Arapkir Çayı üzerinde bulunan ve 76 harflik Yunanca kitabesiyle dikkat çeken Karamağara Köprüsü, zamana meydan okuyan mimarisiyle öne çıkıyordu. Ayrıca, Eski Pertek bölgesinde yer alan Baysungur ve Çelebi Ali camileri ile suların yükselmesiyle bir adacığa dönüşecek olan Pertek Kalesi, bölgenin mimari hafızasını oluşturan en önemli eserler arasındaydı.

Bu hazin veda karşısında sessiz kalmayan bir grup duyarlı arkeolog ve mimar, tarihin sulara gömülmesini engellemek adına amansız bir yarışa girdi. 'Barajın Hüküm Giydirdiği' olarak adlandırılan bu süreçte, uzmanlar ellerindeki kısıtlı imkanlarla kazı çalışmaları yürüttü, taşları tescilledi ve kültürel varlıkları belgeleyerek unutulmaktan kurtarmaya çalıştı.

Suların yükselmeye başlamasıyla birlikte, bölgenin kaderi de geri dönülemez bir şekilde değişti. İnsanoğlunun enerji ihtiyacını giderme arzusu, geçmişin tanığı olan toprakların sonsuz bir uykuya yatmasına neden oldu. Arkeolojik kurtarma çalışmaları, tarihin karanlığa gömülmesine engel olamasa da, bu mirası gelecek kuşaklara aktarabilmek adına yakılmış son bir fener görevi gördü.