29 Ekim çocuklara nasıl anlatılmalı? Okul öncesinde Atatürk ve Cumhuriyet eğitimi

“Atatürk çocukları neden çok seviyordu?”, “Cumhuriyet’i neden ilan etti?”, “Cumhuriyet olmasaydı ne olurdu?” Bu sorular, henüz üç, dört ya da beş yaşındaki çocukların zihninde şekillenen büyük bir merakın yansıması. Peki, yetişkinlerin zaman zaman anlatmakta zorlandığı Cumhuriyet, demokrasi, bağımsızlık ve millî değerler okul öncesi dönemde bir çocuğa nasıl anlatılmalı?

Ankara'da görev yapan okul öncesi öğretmeni İrem Doğancı, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı öncesinde çocukların dünyasına açılan bu soruları Yeni Ankara'ya yanıtladı. Bir okul öncesi sınıfında çocuklara hangi oyunu oynamak istedikleri sorulduğunu düşünün.

Biri resim yapmak istiyor, diğeri müzikli bir oyun oynamayı tercih ediyor. Bir başkası ise arkadaşlarının önerisini dinledikten sonra fikrini değiştiriyor. Herkesin farklı bir düşüncesi var. Önemli olan yalnızca hangi oyunun seçileceği değil; çocukların birbirlerini dinlemesi, kendi düşüncelerini ifade edebilmesi ve ortak bir kararın nasıl alındığını görmesi.

Yetişkinler açısından sıradan görünen böyle bir sınıf etkinliği, üç, dört ya da beş yaşındaki bir çocuğun Cumhuriyet ve söz hakkı kavramlarını anlaması için ilk adımlardan biri olabilir. Ancak Cumhuriyet'i anlatmak, bir sınıf oyununu seçmek kadar basit değil.

29 Ekim 1923'te ilan edilen Cumhuriyet'in tarihsel anlamını, millet iradesini, bağımsızlığı ve ortak yaşamın değerlerini henüz tarih kavramı gelişmekte olan çocuklara aktarmak, öğretmenler ve aileler için ayrı bir sorumluluk taşıyor. Üstelik çocukların soruları kimi zaman yetişkinlerin hazırladığı anlatıların çok ötesine geçebiliyor.

Ankara'nın Mamak ilçesinde bulunan Bilinç Koleji'nde okul öncesi öğretmeni olarak görev yapan İrem Doğancı, Cumhuriyet'in çocuklara nasıl anlatılması gerektiğini, Atatürk'ü tanıtırken hangi yöntemlerden yararlandığını, sınıfta karşılaştığı soruları ve ailelerin evde yapabileceklerini Yeni Ankara'ya anlattı.“CUMHURİYET NEDİR?” SORUSUNA ÜÇ YAŞINDAKİ BİR ÇOCUK NASIL YANIT BULUR?Cumhuriyet, yetişkinler için devletin yönetim biçimini, millet egemenliğini ve tarihsel bir dönüşümü ifade ediyor. Ancak henüz soyut kavramlarla yeni tanışan okul öncesi çocuklar için bu tanımların anlaşılması kolay olmayabiliyor.

Bir çocuğa uzun tarihsel açıklamalar yapmak yerine, onun günlük hayatında karşılaşabileceği örneklerden yola çıkmak ise kavramın anlaşılmasını kolaylaştırabiliyor. Doğancı'nın başvurduğu yöntemlerden biri, çocukların sınıf içindeki karar alma süreçlerini Cumhuriyet'in temel ilkeleriyle ilişkilendirmek.

Peki, üç-altı yaşındaki bir çocuğa Cumhuriyet en basit şekilde nasıl anlatılabilir? İrem Doğancı, bu soruya şu yanıtı veriyor:“Çocuklara Cumhuriyet’i, ‘Ülkemizi yönetecek kişileri milletimizin seçmesi ve herkesin söz hakkının olması’ şeklinde açıklıyorum.

Bunu sınıf yaşamından örneklerle somutlaştırıyorum: Bir etkinlik ya da oyun seçerken herkesin fikrini dinlemek gibi.”Ancak öğretmen, burada önemli bir ayrımın da altını çiziyor. Sınıfta oyun seçimiyle bir ülkenin yönetim biçimi aynı şey değil.

Sınıf içindeki örnek, çocuğun henüz soyut biçimde kavrayamadığı bir düşünceyi günlük yaşamıyla ilişkilendirmesine yardımcı oluyor. Doğancı, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilan edildiğini de çocukların yaşlarına uygun bir dille anlattığını belirtiyor.

Böylece Cumhuriyet, yalnızca takvimde işaretlenen bir gün ya da törende söylenen bir kelime olmaktan çıkıp çocukların anlamını keşfetmeye başladığı bir kavrama dönüşebiliyor. ATATÜRK'Ü BİR FOTOĞRAFTAN DAHA FAZLASI OLARAK TANIMAKOkul öncesi çocukların Atatürk'le ilk karşılaşmaları çoğu zaman bir fotoğraf, bir portre, bir bayrak töreni ya da Cumhuriyet Bayramı etkinliği aracılığıyla gerçekleşiyor.

Ancak bir çocuğun fotoğraftaki kişinin kim olduğunu öğrenmesiyle, o kişinin neden önemli olduğunu anlaması arasında fark bulunuyor. Doğancı da Atatürk'ü çocuklara anlatırken yalnızca tarihsel olaylara ve önemli tarihlere odaklanmamayı tercih ediyor.

Doğancı: “Atatürk’ün çocukları sevmesini, eğitime verdiği önemi, ülkemiz için çalışmasını, kararlı ve ileri görüşlü olmasını öne çıkarıyorum. Onu yalnızca fotoğraflarda gördükleri tarihî bir kişi olarak değil, ülkemizin geleceği için emek vermiş bir lider olarak tanımalarını istiyorum.”Bu noktada hikâyeler ve çocuk kitapları eğitim sürecinin önemli araçları arasında yer alıyor.

Doğancı, derslerinde Yılmaz Özdil'in Mustafa Kemal Atatürk kitap serisinden de yararlandığını anlatıyor. Atatürk'ün yaşamını çocukların anlayabileceği gündelik temalarla ele alan kitapları birlikte okuyarak öğrencilerin merak ettikleri soruları yöneltmelerine fırsat tanıyor.

Peki, bir çocuk “Atatürk neden önemlidir?” diye sorduğunda ne söylemek gerekir? Doğancı'nın tercih ettiği yanıt oldukça kısa:“Ülkemizin bağımsızlığı ve Cumhuriyet için çok çalıştı; çocukların okuyup öğrenmesini istedi.”Öğretmene göre önemli olan, çocuğun tarihsel bir kişiliğe ilişkin uzun açıklamaları ezberlemesi değil; Atatürk'ün ülkenin geleceği ve eğitim için neden önemli olduğunu anlayabileceği bir temel oluşturmak.

TARİH EZBERLEMEK Mİ, TARİHİN ANLAMINI KEŞFETMEK Mİ?29 Ekim yaklaşırken okullarda Cumhuriyet Bayramı hazırlıkları da başlıyor. Şiirler okunuyor, şarkılar öğreniliyor, bayraklar hazırlanıyor ve sınıflar süsleniyor. Ancak bütün bu etkinliklerin ortasında önemli bir soru bulunuyor: Bir çocuk 29 Ekim'in hangi tarihte kutlandığını öğrenirken, neden kutlandığını da anlayabiliyor mu?

Doğancı'ya göre okul öncesi dönemde tarih öğretiminde amaç, çocukların olayların bütün ayrıntılarını öğrenmesi değil; temel bilgileri doğru, anlaşılır ve anlamlı biçimde kavraması olmalı. Doğancı: “Okul öncesi dönemde tarihsel bilgiyi kısa, doğru ve yaşa uygun tutmak gerekir.

Tarihlerin ve olayların ayrıntılarına boğmak yerine temel bilgileri hikâyeler, görseller, canlandırmalar, müzik ve oyunlarla desteklemek daha anlamlıdır.”Örneğin çocuklara Cumhuriyet'in 29 Ekim 1923'te ilan edildiği anlatıldıktan sonra bir zaman çizelgesi hazırlanabilir. Resimlerle geçmiş ve bugün arasında bağlantı kurulabilir ya da bir drama etkinliğiyle öğrenilenler somutlaştırılabilir.

Bu yöntemle çocuk, yalnızca öğretmeninin söylediği bir tarihi tekrar etmek yerine o tarihin neden önemli olduğunu anlamaya başlayabilir. Doğancı bu yaklaşımını, “Amaç, çocukların her ayrıntıyı ezberlemesi değil, öğrendiklerine anlam verebilmesidir” sözleriyle özetliyor.

BAYRAK, İSTİKLAL MARŞI VE VATAN: ÇOCUKLARA KORKUTMADAN NASIL ANLATILIR?Okul öncesi dönemde Cumhuriyet'le birlikte öğretilen diğer kavramlar arasında bayrak, vatan, İstiklal Marşı ve millî değerler de bulunuyor. Ancak yetişkinlerin bu kavramlara yüklediği tarihsel ve duygusal anlamların tamamını küçük yaştaki çocukların aynı şekilde kavraması beklenemiyor.

Bu nedenle kavramların yalnızca kurallar, uyarılar veya ezber üzerinden aktarılması yerine, çocukların günlük deneyimleriyle ilişkilendirilmesi önem kazanıyor. Doğancı, millî değerlerin öğretiminde korku ve baskı yerine sevgi, aidiyet ve saygı duygularının öne çıkarılması gerektiğini düşünüyor.

Doğancı: “Bayrağımızın ortak değerimiz olduğunu, İstiklal Marşı’nı saygıyla dinlediğimizi, vatanımızın yaşadığımız ve birlikte paylaştığımız ülke olduğunu konuşabiliriz.”Öğretmene göre çocukların bu kavramlarla ilgili sorular sormasına ve kendi duygularını ifade etmesine de fırsat verilmesi gerekiyor. Çünkü çocukların öğrenme süreci yalnızca kendilerine anlatılanları dinlemekle değil, anlamadıklarını sorabilmeleriyle de ilerliyor.

CUMHURİYET BAYRAMI SADECE ŞİİR VE ŞARKIDAN MI İBARET?Bir çocuk 29 Ekim töreninde şiirini hiç hata yapmadan okuyabilir. Şarkının bütün sözlerini ezbere söyleyebilir. Hazırlanan gösteride üzerine düşen görevi eksiksiz yerine getirebilir.

Peki, tören bittikten sonra kendisine “Cumhuriyet senin için ne demek?” diye sorulduğunda ne söyleyecek? Doğancı'nın dikkat çektiği konulardan biri de tam olarak bu. Şiirlerin ve şarkıların bayram kutlamalarının değerli bir parçası olduğunu belirten öğretmen, Cumhuriyet eğitiminin yalnızca gösteri hazırlıklarıyla sınırlı kalmaması gerektiğini anlatıyor.

Bilinç Koleji'nde benimsedikleri eğitim yaklaşımı doğrultusunda çocukların düşüncelerini ifade edebildiği etkinliklere önem verdiklerini söylüyor. Doğancı: “Çocuklarla seçim yapma çalışmaları, Cumhuriyet temalı resim ve sanat etkinlikleri, hikâye okuma, drama, sınıf panosu hazırlama ve ortak ürün oluşturma gibi çalışmalar yapabiliriz.”Örneğin çocuklardan Cumhuriyet denildiğinde akıllarına gelenleri resmetmeleri istenebilir.

Bir çocuk bayrak çizebilir, bir başkası arkadaşlarını, okulunu ya da ailesini resmine taşıyabilir. Önemli olan, çocukların çizdikleri resimler aracılığıyla ne düşündüklerini anlatabilmesi. Doğancı'ya göre böyle çalışmalar, çocukların yalnızca bir metni tekrar etmek yerine öğrendiklerini kendi ifadeleriyle paylaşabilmelerini sağlıyor.

CUMHURİYET'İN DEĞERLERİ BİR SINIFTA NASIL YAŞATILIR?Cumhuriyet ve millî değerlerin öğretilmesi yalnızca özel günlerde gerçekleştirilen etkinliklerle sınırlı değil. Bir arkadaşını dinlemek, söz sırası beklemek, ortak kullanılan oyuncaklara özen göstermek, sorumluluk almak veya yardıma ihtiyacı olan bir arkadaşına destek olmak da okul öncesi eğitimin önemli parçaları arasında bulunuyor.

Doğancı, değerler eğitiminin günlük yaşamın içinde ve yetişkinlerin örnek davranışlarıyla güçlendiğini belirtiyor. Doğancı: “Arkadaşını dinlemek, paylaşmak, farklılıklara saygı duymak, sorumluluk almak, ortak kullanılan eşyaları korumak, yardımlaşmak ve çevreye özen göstermek bu açıdan önemlidir.”Eğitim verdiği okulun sınıflarında çocukların fikirlerini paylaşabildiği ve küçük sorumluluklar üstlenebildiği uygulamalara yer verdiklerini anlatan Doğancı, bu deneyimlerin saygı ve dayanışma gibi değerlerin öğrenilmesini desteklediğini ifade ediyor.

Böylece çocuklar, kendilerine anlatılan değerlerin günlük hayattaki karşılıklarıyla da tanışıyor. ÜÇ YAŞINDAKİ ÇOCUKLA ALTI YAŞINDAKİ ÇOCUĞA AYNI ŞEYLER Mİ ANLATILMALI?Okul öncesi eğitim üç-altı yaş aralığını kapsasa da bu dönemde çocukların bilişsel, dilsel ve sosyal gelişimleri arasında önemli farklılıklar bulunuyor.

Üç yaşındaki bir çocuk için bayrağın renklerini tanımak, Atatürk'ün fotoğrafını incelemek veya kısa bir hikâyeyi dinlemek anlamlı bir başlangıç olabilir. Beş-altı yaşındaki bir çocuk ise aynı konu üzerinde daha uzun sohbet edebilir, neden-sonuç ilişkileri kurabilir ve yeni sorular yöneltebilir.

Doğancı, öğretim yönteminin mutlaka çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre değişmesi gerektiğini vurguluyor. Doğancı: “Üç yaşındaki çocuklarda kısa cümleler, somut materyaller, resimler, müzik ve tekrarlar daha uygundur.”Daha büyük çocuklarla ise Cumhuriyet'in ilanı, seçim ve söz hakkı gibi kavramların konuşulabileceğini; drama, grup çalışmaları ve projeler gerçekleştirilebileceğini anlatıyor.

Öğretmenin yaklaşımında belirleyici olan, bütün çocukların aynı bilgiyi aynı hızda öğrenmesini beklemek değil; her çocuğun kendi gelişim düzeyine uygun bir öğrenme ortamı oluşturmak.“ATATÜRK ÇOCUKLARI NEDEN ÇOK SEVİYORDU?”Çocukların dünyasında yetişkinler için önemli görünen tarihsel bilgiler, bazen beklenmedik sorulara dönüşebiliyor.“Atatürk çocukları neden çok seviyordu?”“Cumhuriyet’i neden ilan etti?”“Cumhuriyet olmasaydı ne olurdu?”“29 Ekim’i neden kutluyoruz?”Bunlar, Doğancı'nın okul öncesi çocuklardan gelebildiğini anlattığı sorular arasında. Özellikle “Cumhuriyet olmasaydı ne olurdu?” sorusu, çocuğun yalnızca geçmişte yaşanmış bir olayı değil, bugün içinde yaşadığı dünyanın nasıl şekillendiğini de merak etmeye başladığını düşündürüyor.

Peki, böyle bir soruya ne kadar ayrıntılı yanıt vermek gerekir? Doğancı, yetişkinlerin bazen çocukların sorularına gereğinden uzun açıklamalarla yanıt vermeye çalışabildiğine dikkat çekiyor. Doğancı: “Bazen yetişkinlerin beklemediği kadar içten ve doğrudan sorular da geliyor.

Bu soruların hepsine uzun yanıtlar vermek yerine, çocuğun gerçekten neyi merak ettiğini anlamaya çalışıyorum.”Bu yaklaşım, çocukların soru sormasını öğrenme sürecinin doğal bir parçası olarak görmeye dayanıyor. Çünkü bir çocuğun sorduğu sorunun arkasında her zaman yetişkinlerin düşündüğü kadar karmaşık bir bilgi ihtiyacı bulunmayabiliyor.

Bazen yalnızca bir kişinin neden önemli olduğunu, bazen bir bayramın neden kutlandığını, bazen de kendisinin o hikâyenin neresinde olduğunu anlamak isteyebiliyor. EVDE CUMHURİYET NASIL ANLATILMALI?29 Ekim hazırlıkları okul kapısından çıkıldığında sona ermiyor.

Çocuklar okulda duydukları yeni kelimeleri, öğrendikleri şarkıları ve merak ettikleri soruları eve de taşıyabiliyor. Ailelerin bu sorulara vereceği yanıtlar ise çocuğun okulda öğrendikleriyle günlük yaşamı arasında bağlantı kurmasına yardımcı olabiliyor.

Ancak her anne-baba tarihsel kavramları küçük bir çocuğun anlayacağı sadelikte anlatmakta zorlanabiliyor. Doğancı'ya göre ailelerin önceliği, çocuklarına uzun tarih dersleri vermek veya tarihleri ezberletmek olmamalı. Doğancı: “En önemli noktanın, çocuklara doğru ve yaşlarına uygun bilgi verirken sevgi dolu, doğal bir dil kullanmak olduğunu düşünüyorum.”Ailelerin çocuklarıyla kitap okuyabileceğini, bayram hazırlıkları yapabileceğini ve Cumhuriyet üzerine sohbet edebileceğini belirten Doğancı, çocukların merakını desteklemenin önemini vurguluyor.

Ayrıca saygı, adalet, yardımlaşma ve sorumluluk gibi değerlerin yalnızca anlatılmasının değil, yetişkinler tarafından günlük yaşamda gösterilmesinin de önemli olduğuna dikkat çekiyor. Bir çocuğa herkesin fikrine saygı duyulması gerektiğini anlatmakla, onun düşüncesini gerçekten dinlemek arasında fark bulunuyor.

Öğretmene göre bu nedenle aile içindeki günlük davranışlar da değerler eğitiminin bir parçası. BİR ÇOCUK 29 EKİM'DEN EVE NE ÖĞRENEREK DÖNMELİ?Renkli resimler, Cumhuriyet Bayramı şarkıları, sınıf panoları, gösteriler ve hazırlanan etkinlikler...29 Ekim kutlamalarının ardından çocukların aklında pek çok ayrıntı kalabilir.

Kimisi söylediği şiiri hatırlayacak, kimisi arkadaşlarıyla hazırladığı resmi, kimisi de ilk kez duyduğu bir hikâyeyi ailesine anlatacak.