Suruç'un Kümbet Evleri: Mimari Farklılıklar ve Yıkım Riski

Şanlıurfa'nın Suruç ilçesinde kırsal yaşamın izlerini taşıyan kümbet evler, bölgenin mimari mirasında özel bir yere sahip. Harran'daki geleneksel evlerden yapısal farklılıklarıyla ayrılan bu meskenler, güneşte kurutulmuş kerpiç malzemeyle inşa ediliyor.

Mehmet Sait Şahinalp tarafından kaleme alınan ve 1 Aralık 2012'de Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi'nde yayımlanan çalışma, bu yapıların hem mimari karakterini hem de kültürel önemini detaylandırıyor. Suruç'taki kümbet evlerin tasarımı, kare planlı odaların konik bir tavan yapısıyla birleşmesi esasına dayanıyor.

İç mekanlar, tarımsal ve hayvansal faaliyetlerin gerekliliklerine göre organize edilmiş durumda. Güneyden kuzeye doğru sıralanan oturma alanları, tahıl depoları, ahır, ağıl ve samanlıklar, eyvanlar veya kapısız geçişlerle birbirine bağlanıyor.

Tandır ve seki gibi unsurların da yer aldığı bu düzen, evlerin sadece bir barınak değil, aynı zamanda bir üretim merkezi olarak kullanıldığını kanıtlıyor. Akademik araştırmalar kapsamında 16 Eylül 2011 tarihinde gerçekleştirilen saha çalışmalarında, bölgedeki kümbet evlerin yoğunlaştığı yerleşim birimleri kayıt altına alındı.

Bu verilere göre Kara köyünde 28, Yatırtepe'de 26, Boztepe'de 14 ve Akören'de 5 adet kümbet ev tespit edildi. Ancak zaman içerisinde kırsal nüfusun kent merkezlerine göç etmesi ve modern betonarme yapıların tercih edilmeye başlanması, bu geleneksel konutların terk edilmesine ve bakımsız kalmasına yol açtı.

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın izniyle Razan Aykaç tarafından 1 Haziran-8 Temmuz 2022 tarihleri arasında yürütülen yüzey araştırması, yapıların güncel durumuna dair çarpıcı sonuçlar sundu. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı'nın 2024 tarihli bildiri kitabında paylaşılan bulgulara göre, tescilli yapılar dahi ciddi bir yıkım süreciyle karşı karşıya.

Özellikle Yatırtepe'deki yapıların konik çatı örtülerinin bir kısmının çöktüğü, Kara Küme'deki evlerin harabeye döndüğü ve Boztepe'deki bazı örneklerin tamamen yıkıldığı gözlemlendi. Suruç'un geleneksel kırsal mimarisini temsil eden bu kümbet evler, akademik kayıtlara göre koruma altına alınması gereken önemli bir kültürel miras niteliği taşıyor.

Yapılan saha tespitleri, söz konusu yapıların fiziksel bütünlüklerini kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğunu ve acil bir koruma stratejisine ihtiyaç duyulduğunu ortaya koyuyor. Bu çalışmalar, bölgenin mimari hafızasının gelecek nesillere aktarılması noktasında önemli bir belge niteliği taşıyor.