Antalya'da COP31 iklim zirvesi başladı: dünya geri dönüşsüz zarar eşiğinde

Dünya geri döndürülemez bir zarar eşiğine tehlikeli biçimde yaklaşırken BM COP31 iklim zirvesi bugün Türkiye'nin Antalya kentinde başlıyor. Avrupa'nın dört bir yanından ve daha uzak ülkelerden onlarca lider, iki hafta sürecek kritik iklim görüşmelerine katılacak.

Her biri zirveye kendi gündemi ve öncelikleriyle geliyor. Liderler, küresel sıcaklık artışını etkileyen başlıkları tartışacak: ülkelerin enerjiyi nasıl ürettiği ve tükettiği, emisyon kesintilerinin nasıl yeniden rayına oturtulacağı ve emisyonlara en az katkıda bulunmalarına rağmen en ağır darbeyi alan ülkelere ne kadar finansman sağlanacağı bunlardan sadece birkaçı.

Konferans 9-20 Kasım tarihleri arasında sürecek ve iklim eylemine ilişkin, uzlaşıya dayalı bir kararlar paketi ile buna paralel gönüllü eylemler gündemiyle sonuçlanacak. İşte bu yılki görüşmeleri kimin yönettiğine ve müzakere salonunun içinde ve dışında nelerin beklendiğine dair bilmeniz gerekenler.

COP31'i kim yönetiyor? Türkiye COP31 başkanlığını üstleniyor ve zirveye ev sahipliği yapıyor ancak maraton müzakereleri, her iki ülkenin ev sahipliğine talip olmasının ardından varılan benzeri görülmemiş bir düzenlemeyle Avustralya yürütecek.

Başkanlık, şirketler, şehirler, bankalar, yatırımcılar, sivil toplum, üniversiteler ve diğer aktörleri kapsayan, resmi müzakerelerin dışında verilen gönüllü taahhütler için bir mekanizma olan eylem gündemine karar veriyor. COP görüşmelerinin arkasındaki BM kurumu, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC), müzakere gündemini denetliyor; bu, eylem gündeminden farklı bir mekanizma.

Müzakere gündemi, hükümetlerin COP31'de neleri tartışacağını ve uygun olan durumlarda neler hakkında karar alacağını belirliyor. Ülkeler, gündem resmen üzerinde uzlaşılarak kararlaştırılıp kabul edilmeden önce, gündem maddelerini müzakere ediyor.

İfadeler üzerinde son dakikada pazarlıklar sık görülüyor; petrol ve gaz üreten ülkeler daha önce, kirletici fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik taahhütleri zayıflatmak için uzlaşıya dayalı sistemi devreye sokmuştu. Bu durum, özellikle iklim hedeflerine doğru kaydedilen tehlikeli ölçüde yavaş ilerleme ışığında, çoğunluk oyuna dayalı yeni bir sistem çağrılarını giderek yükseltti.

COP31'de neler tartışılıyor? Elektrifikasyon ve "35'e kadar 35" hedefiElektrifikasyonun görüşmelere damga vurması bekleniyor; Türkiye, ülkelerden enerji talebinde elektriğin küresel payını 2035'e kadar yaklaşık yüzde 20'den yüzde 35'e çıkarmayı öngören "35'e kadar 35" hedefine bağlı kalmalarını istiyor.

Bu planı ve uzmanların neden ikna olmadığını burada inceledik. Elektrifikasyon, fosil yakıtlar veya elektrik dışı diğer enerji türlerine dayanan cihaz, sistem veya süreçlerin, elektrikle çalışanlarla değiştirilmesi anlamına geliyor.

İklim Eylem Takipçisi (CAT) yakın tarihli bir raporda, hükümetlerin 35'e kadar 35 hedefine ulaşmak istiyorsa elektrifikasyonun çok daha hızlı ilerlemesi gerektiğini, hatta bugün olduğundan dört kat hızlı olması gerektiğini ortaya koydu."Mevcut politikalar 2035'e kadar yalnızca yüzde 28'e ulaşan bir pay sağlıyor; bu da IEA'nın 2100'e kadar yaklaşık 2,5°C ısınmayla ilişkilendirdiği bir gidişat" deniliyor raporda. TAFF: Fosil yakıtlardan uzaklaşmaUzmanlar, elektrifikasyonun ancak onu besleyen enerji kaynağı kadar temiz olduğuna dikkat çekiyor."Tek başına ele alındığında, ülkeler sisteme sadece elektrik ekleyerek (örneğin veri merkezleri) veya elektrik sistemlerinde fosil yakıtları koruyarak hatta artırarak [35'e kadar 35] hedefine ulaşabilir" diye uyarıyor, CAT'in ortak örgütü Climate Analytics bünyesinde iklim ve enerji politikası analisti olan Samuel Guéret."Elektrifikasyon, ancak elektrik temiz biçimde üretildiğinde aşırı ısınmayı sınırlar; bu nedenle bu hedef, COP28'de kabul edilen yenilenebilir enerji ve verimlilik hedefleriyle birlikte bir paketin parçası olarak görülmeli" diyor.

Fosil yakıtlardan uzaklaşma, kısaca TAFF, zirve etrafındaki tartışmalarda şimdiden bir gerilim noktası. Ancak COP31'in resmi müzakere gündeminde yer almayacak. Üç yıl önce Dubai'deki COP28'de ülkeler ilk kez fosil yakıtlardan uzaklaşma taahhüdü vermişti.

O zamandan bu yana ilerleme durdu; fosil yakıtlar COP30'un nihai metninde anılmadı bile. Buna rağmen, ev sahibi ülke Brezilya Türkiye'ye liderliği devretmeden önce yakın zamanda gönüllü bir küresel geçiş yol haritası yayımladı.

Geçen yıl kömürün en büyük elektrik üretim kaynağı olduğu Türkiye, enerji güvenliği için fosil yakıtların gerekli olduğu konusunda ısrarcı. Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar, kömür madenciliğinde çalışanları koruyacak "adil bir geçiş dönemi" savunurken geçişin finansmanı konusunda da kaygılarını dile getiriyor.

Yine de bu yıl İran savaşıyla tetiklenen enerji krizi, çok sayıda petrol ve gaz ithalatçısı ülkeyi, güvenlik gerekçesiyle yerli yenilenebilir enerjiyi artırmaya itti. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) yakın tarihli "Renewables 2026 (kaynak İngilizce)" raporu, hükümetlerin ithal yakıtlara ve oynak fiyatlara maruziyetlerini azaltmaya çalışmasıyla önümüzdeki yıllarda daha geniş bir ülke yelpazesinde yenilenebilirlerde daha güçlü büyüme bekliyor.2040'a kadar emisyonları yüzde 90 azaltma hedefi koyan AB, fosil yakıtlardan uzaklaşmanın enerji güvenliği meselesi olduğunu savunuyor.

2030'a kadar yenilenebilir enerjiyi üçe katlama ve enerji verimliliğini ikiye katlama dahil, mevcut taahhütlerin daha hızlı yerine getirilmesini zorluyor. Avrupa'da Almanya, Fransa ve Hollanda, fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik kendi yol haritalarını şimdiden oluşturdu.

Uzmanlar, Almanya'nın 2045 hedefini yeterince iddialı bulmuyor ve denizaşırı fosil yakıt projelerinin finansmanının bu aşamalı terk planına dahil edilmediğini vurguluyor. Metan azaltımı ve Küresel Metan TaahhüdüCOP31, 2015 Paris Anlaşması'nda belirlenen hedeflere doğru ilerlemenin iki yıllık değerlendirmesi olan ikinci Küresel Durum Değerlendirmesini (GST2) başlatacak.

Bu hedefler arasında, küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi seviyelerin 2°C üzerinde "oldukça altında" tutma ve ideal olarak 1,5°C içinde kalma taahhüdü de yer alıyor. BM, Eylül ayında yaptığı uyarıda, ülkeler gezegeni ısıtan sera gazı emisyonlarını azaltma taahhütlerinde tökezlerken, dünyanın halihazırda 1,5°C sınırını aşma yolunda olduğunu belirtti.

Türkiye'nin Çevre Bakanı ve COP31 Başkan Adayı Murat Kurum, zirve öncesinde "Biz yüzümüzü çevirmeyeceğiz ve hedefimizi düşürmeyeceğiz. 1,5 derece hedefi pusulamız olmaya devam ediyor ve görevimiz elimizden gelen her şeyi yaparak bu hedefe geri dönmek" dedi.

Bunu başarmanın yollarından biri daha temiz enerji olsa da metan emisyonlarını hedef almak, kısa vadede kazanılabilecek bir başarı olarak görülüyor. Metan, atmosferde parçalanmadan önce CO2'ye kıyasla çok daha kısa süre kalıyor; yaklaşık 10-12 yıl, karbondioksitte ise bu süre yüzyıllara uzanıyor.

Buna karşılık, 20 yıllık bir zaman diliminde atmosferde ısı tutma kapasitesi yaklaşık 80 kat daha yüksek. Bu nedenle küçük kesintiler bile yakın vadede sıcaklık artışı üzerinde orantısız bir etki yaratıyor.2021'deki COP26'da 150'den fazla ülke, insan kaynaklı metan emisyonlarını 2030'a kadar 2020 seviyelerinin en az yüzde 30 altına düşürmeyi hedefleyen gönüllü Küresel Metan Taahhüdüne (GMP) katıldı.

Bu taahhüdün 2050'ye kadar küresel ısınmayı 0,2°C'den fazla önleyebileceği belirtiliyor. Metan birçok cephede azaltılabiliyor; petrol ve gaz operasyonlarında sızıntıların ve gaz yakmanın azaltılmasından tarımda hayvan yönetiminin ve yem verimliliğinin iyileştirilmesine, çöplük ve atık sulardan kaynaklanan metan emisyonlarının kontrolüne kadar.

AB kısa süre önce, fosil yakıt ithalatlarının, üye ülkelerin metan sızıntılarını tespit ve onarım standartlarıyla aynı düzeyi karşılamasını zorunlu kılacak bir düzenlemeyi ertelemeye yöneldi. AB, bu hamlenin enerji güvenliğini korumaya ve petrol ile gaz sektörlerindeki piyasa baskılarını hafifletmeye yardımcı olacağını söylüyor.

Yine de COP31'de Küresel Metan Taahhüdü üzerine bir bakanlar toplantısına eş ev sahipliği yapacak; hükümetler bu girişim üzerinde müzakere ve koordinasyon yürütecek. Türkiye, atık sektöründeki emisyonlara odaklanan sıfır atık ve metan azaltımı için ayrı bir Eylem Gündemi hazırladı.

Ekim ayında ABD Çevre Koruma Ajansı, petrol ve gaz sektöründen kaynaklanan metan kirliliğini sınırlayan 2024 güvencelerini geri çekti. Kongre üyeleri ve ABD'li şirketler COP31'e katılacak olsa da, Çin'in ardından dünyanın ikinci en büyük sera gazı yayıcısı olan ülkeden resmi bir heyet gelmeyecek.

Bunun nedeni Trump'ın ülkeyi Paris Anlaşması'ndan çekmesi ve BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesinden (UNFCCC) ayrılma süreci başlatması. İklim finansmanı: Felaket olduğunda faturayı kim ödeyecek? Para, özellikle iklim felaketlerine en açık konumdaki ülkelerde, örneğin gelişmekte olan devletler ve küçük ada ülkelerinde uyum ve kayıp ile zararın finansmanı söz konusu olduğunda, Antalya'daki en tartışmalı başlıklardan biri olmaya aday.2024'te Bakü'de düzenlenen COP29'da gelişmiş ülkeler, 2035'e kadar gelişmekte olan ülkeler için yılda en az 300 milyar dolar (268 milyar euro) seferber etmeyi kabul etti.

Bu taahhüt, kamu ve özel kaynaklardan sağlanacak toplam 1,3 trilyon dolarlık (1,63 trilyon euro) daha geniş bir hedefin parçası. Geçen yılki COP30'da hükümetler, uyum finansmanını 2035'e kadar en az üç katına çıkarma hedefini benimsedi ancak başlangıç seviyesinin ne olacağı, faturayı kimin ödeyeceği veya paranın nasıl aktarılacağı konularında uzlaşma sağlanamadı.

Zirveden hemen önce yayımlanan bir BM Çevre Programı (UNEP) raporu, mevcut uluslararası kamu uyum finansmanını üç katına çıkarmanın bile gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarının yalnızca yüzde 23-29'unu karşılayacağını ortaya koydu. Bu açığın nereden sağlanacağı ve ihtiyacı olanlara nasıl ulaştırılacağı, COP31'deki görüşmelerin merkezinde yer alacak.

Görüşmelerin dışında: COP31'de protestoya izin verilecek mi? Türk STK'lar için COP31, aktivistlerin ifade ettiği üzere kamuoyu önünde protesto alanının giderek daraldığı bir ülkede seslerini duyurmak için nadir bir fırsat olabilir.100'den fazla kuruluş ve bireyin tabandan inisiyatifi olan bir Halkların İklim Zirvesi, 9 Kasım'dan itibaren resmi görüşmelerle paralel olarak yürütülecek.

Organizatör Çiğdem Özbaş, AFP haber ajansına, 100 ülkeden 1.000'den fazla kişi ve 300 kuruluşun kayıt yaptırdığını söyledi. İlk hafta taleplerini görünür kılmaya odaklanılacak; ikinci haftada ise yeşil badana olarak gördükleri önerileri incelemek üzere forumlar ve akşam izleme oturumları düzenlenecek.

14 Kasım için, sendikaların ve hak örgütlerinin de katılması beklenen büyük bir miting planlanıyor. Aktivistler, NATO'nun Temmuz'da Ankara'da düzenlenen zirvesinde yaşananlara benzer baskılarla karşılaşmayacaklarını umuyor; söz konusu zirvede polis, aralarında gazeteciler, sivil toplum liderleri ve bir düzineden fazla çevre gönüllüsünün de bulunduğu 4.400'den fazla kişiyi terörle bağlantılı suçlamalarla gözaltına almıştı.

Ancak bu olay, hareket alanının ne kadar hızlı daraltılabileceğini gösterdi ve İklim Eylem Ağı Türkiye'den Özlem Katisöz, gözaltıların her an gerçekleşebileceği uyarısında bulunuyor. Türk gruplar sürece içeriden de dahil olmak istiyor.

15 örgütlü bir koalisyon olan İklim Ağı Türkiye, müzakerecilerle temas kurmaya çalışıyor ancak resmi bir istişare süreci yok. Katisöz, misafir delegelere, hala geliştirilmekte olan yeni kömür santralleri gibi konularda, başkanlığın beyanlarını ülke içindeki gerçeklikle karşılaştırma çağrısı yaptı.